Дастанла (балк.)

Бузжигит

Суратларым къалада –

Кюн къубултхан кёгюрчюн.

Жан салалмам бояугъа,

Зулейха бир кёргюнчюн.

Зулейха

Суратларынг къалада –

Кюн къубултхан кёгюрчюн,

Къанат къагъып учалмаз,

Бузжигит жан бергинчин.

Бузжигит

Жолум тикди, бегипди, –

Хан къаласы бийикди!

Жан салыргъа дарманым

Жан туталмаз кийикди.

Зулейха

Хан къаласы бийикди,

Жолу нек бителипди?

Жан салыргъа дарманынг

Ёз аллынга келипди…

 

Бузжигит, сёз айталмай,

Турду насып чагъында,

Бети жибип, нюр болуп,

Зулейханьгжанында.

 

Тебиренип бек къала,

Бузжигит кёкге учду.

Жан кирип накъышлагъа,

Бояулары бет къусду.

Бузжигит

Манга Тейри эшиги

Ачылгъаннга ушайды.

Кертимиди, Зулейха,

Жарыгъы кюнню, айны?

Зулейха

Кёп жыл сени сакъладым,

Жолгъа чыгъып къарадым.

Сен жаныма къошулуп,

Бир кёрюрге тапмадым.

 

Жюрегимде къайгъыдан

Къутулур кюн кёрмедим.

Тюшлериме жан салып,

Тюнюмде бир келмединг.

 

Сен келгенли къалагъа,

Жол кесилип къалгъанлай,

Керти сюйген жан эдим,

Турдунг манга къарамай.

 

Быллай къала ишлединг,

Бурмай сени изледим,

Энтда жалын, жаннган от –

Сени кёрген тюшлерим.

 

Тейри эшиги ачылып,

Тюбегенбиз эки тенг.

Ахыр-ауал болгъунчу

Айырылмабыз бир бирден.

Бузжигит

Жол жюрюдюм, суу тапмай,

Сууда жюздюм, жол тапмай,

Хайран болуп жашадым,

Манга бир терек чакъмай.

 

Кёп тажирет кёрдюм мен,

Жер къыдырып келдим мен,

Жети жылны жек болуп

Жюрюгенме элимден.

 

Олтанларым тешилип,

Къапталларым сёгюлюп,

Хунер излеп жюрюдюм,

Насыпны анда кёрюп.

 

Атамы да кёрмедим,

Анамы да кёрмедим,

Усталыкъдан башханы

Мен жукъгъа тергемедим.

 

Таудан, ташдан ётгенме,

Бу шахаргъа жетгенме,

Кёп китап окъугъанма,

Кёп тилек да этгенме.

 

Сени кёрюп бахчада,

Кёзлерим от чакъдыла.

Андан бери санларым

Бу аурууну тапдыла.

 

Усталыкъ, хунер – бары,

Бу дунияны затлары,

Сюймеклик – жангыз насып,

Мен аны ангыладым.

 

Бош къыдырдым къыралны,

Бош окъудум Къуранны,

Сени кёрюр кюн болса, –

Ишим кеси къуралды.

 

Мен бир къонакъ жолоучу,

Хаух фатарында къалгъан,

Жарлы устаны жашы,

Хан къызына таралгъан.

 

Атым мени Бузжигит,

Хар инсаннга тюз жигит.

Алыр болсанг тенгликге,

Юйге кирсемми игид?

 

Этер болсанг мени тенг,

Юйге кирсем керекди,

Жаным сюйген ханымы

Кесим кёрсем керекди.

Къызла

Биринг – нарат, биринг – наз,

Тизилипсиз, яриу-яр,

Биринг – алтын, биринг – нюр,

Биригипсиз, яриу-яр!

Биринг – кюн да, биринг – ай,

Къошулупсуз, яриу-яр.

Къыяма кюн келгинчи

Айырылмагъыз, яриу-яр.

12

Бузжигит Зулейханы

Кёре турду къалада,

Сюймеклик кюнден-кюннге

Ёсе барды арада.

 

Сюймеклик ол къарангы

Къалагъа кюн тийдирди,

Тауушлукъ суратлагъа

Жангыдан жан кийирди.

 

Устаны накъышлары,

Къаланы бар ташлары,

Уянып, ойнап, кюлюп,

Жарашып къалды бары.

 

Зулейханы кюлгени,

Къууанчы, мудахлыгъы –

Бары да, таурух болуп,

Сейирлик сыфат алды.

 

Аллай уста болмады

Биз таныгъан жерледе,

Аллай сюйген болмады

Къыз сайлагъан эрледе.

 

Аллай къала кёрмеди

Бу тийрени халкълары,

Аллай хапар эштмеди

Бу жерлени къартлары.

 

Салгъан ташы от жанып,

Тартхан ызы къуралып,

Бузжигит сюйгенине

Тюбей турду, къууанып.

 

Къыз билмеди атасы

Бузжигитге бермезин,

Юй устаны уланын

Анга дурус кёрмезин.

 

 

Зулмуну билмей сырын,

Ала таукел этдиле:

«Жан сау болуп, бир бирни

Ташламабыз!» – дедиле.

 

Харам адам азмыды, –

Сёз жетдирдиле ханнга:

«Къызынг эл кюлкюлюгю

Этед!» – дедиле анга.

 

Хан, къызын чакъырды да,

Ариу сёлешди, кюлдю…

Да не кюрешсе да ол,

Сёзю бармазын билди.

 

Урушду… «Сен – хан къызы!»

Деп, эсине тюшюрдю,

Къыз антына ёлмезин

Къарт хан толу тюшюндю.

Хан

Олмуду ахыр сёзюнг,

Къызым, балам, атанга?

Не хата этген эдим

Мен ёмюрюмде санга?

Зулейха

Манга дуния жарыгъын

Сен бергенсе, ой атам!

Сенден бир да къатылыкъ,

Кёрмегенме, ой атам!

Кеч сен жарлы къызынга, –

Жокъду башха айтырым.

Таукел болгъанма, атам,

Жокъду артха къайтырым!

Х а н

Къызым, жарыкъ кюнюмсе,

Къыйнама мени былай.

Эл кюлкюлюгю этме

Атангы, жаны саулай!

Зулейха

Жюрегим мен айтханны

Этмейд, кеч, атам, манга.

Не этейим? Санап къой

Мени Аллах ургъаннга.

 

Алтын тежеп, тах тежеп,

Бош къыйнама жанымы,

Аллах бергенд – кесиме

Къой мени тёрт санымы.

 

Дарийлени не этерме, –

Накъут бла налмасны?

Бузжигитсиз дунияда

Къаным къуруп къалмазмы?!

 

Кериуанла келсинле

Башхаланы юйюне,

Башха къызла турсунла

Алтынлагъа сюйюне.

 

Хан улуланы барын

Бузжигитча кёралмам,

Бузжигитни тырнагъын

Мен барына бералмам.

13

Адам жаны ханлагъа

Гебенек жаныча тюйюл, –

Айтханына бой салып

Турмагъаннга ол кюйюн

 

Терк кёргюзтюр, ууатыр,

Ким болур ханнга батыр?!

Адам къанын кёл этип,

Юсюнде салад чатыр!

 

Къолунда – сауут-саба,

Айтханы болуп бара,

Усу тутса – халкъны да

Этеди хан ауара.

 

Зулейха – тели сабий, –

илмейди жашау халын,

Сюйген ата эсе да,

Атасы хан болгъанын.

 

Ит итлигин этгенча,

Хан да ханлыгъын этер,

Тынмагъан уста жашны

Тартыр да, бойнун кесер.

 

Тиширыу а… акъылсыз,

Жиляр да, терк унутур,

Хан сайлагъан насыбын

Сыйлы кёрюп, къубултур.

 

Харам акъыл жарытып,

Хан тахында олтурду.

Бузжигитни чакъыртып,

Къаладан хапар сорду.

 

Бузжигит, башын ийип,

Къала битгенин айтды.

Хурмет этип, асыл жаш

Жерине сабыр къайтды.

 

Хан уллу ыспас этди,

Ыразылыгъын билдирди.

Алтын-тухтуй къапталны

Бузжигитге кийдирди.

 

Ёзюрлеге къарады,

Акъылын этди баям: –

Жашым жокъ, быллай уста

Болсун мени ёз балам!

 

Жамауатны жыйыгъыз,

Союм малла тыйыгъыз,

Зулейханы тоюна

Тамам болсун сыйыгъыз.

 

Жангыз къызым насыплы

Болсун, аны сюеме,

Халкъгъа хапар жайыгъыз, –

Бузжигитге береме!..

 

Бузжигит, жунчуса да,

Тобукъланмайын къалды.

Башын эншге ийгенлей,

Ханны саламын алды.

14

Хан узакъ урушладан

Хордам алып келгенде,

Жыйылып къууанч этген

Тёре эди бу жерде.

 

Къызгъанч тюйюл эди хан:

Кишиге этмей хыны,

Тёге эди, аямай,

Тоналгъан ырысхыны.

 

Тоя эдиле ачла,

Токъла – эсирип жата,

Кенгде тёгюлсе да къан,

Мында бир киши хата

 

Кёрмейин, уллу тойда,

Бары болгъанча азат,

Иче эдиле, тоя,

Хан бермезликча азап.

 

Ол урушда жаралы,

Ёлген да болмагъанча,

Алай эди хан тою,

Жыр жюреклени ача.

 

Ат чаришле, оюнла

Бола эдиле къызыу,

Хан аллай хорлам тойгъа

Алып чыкъгъанда къызын.

 

Бу жол оюну башха, –

Келгенча халкъ жубанчха.

Аюп хан – женгил, суху, –

Ушамай той къууанчха.

 

Чапсала да, хан эрге

Береди къызын дерге,

Жетмеди, таууш болуп,

Ол, алгъынча, жер-жерге.

 

Зулейха да кёрюнмей

Тойчула арасында,

Турады бегитилип

Кесини къаласында.

 

Хан къонакъла, сыйлыла

Олтуруучу жерледе –

Аскерчиле,эгетле,

Хан ишин жюрютгенле.

 

Аш, ичги, жыр да элпек

Болуучу хансарайда

Хан ёзюрле, эгетле

Къуш-мушдула хар къайда.

 

Бузжигитни тюз жаны

Билмейин бир хыйланы,

Нёгерлерин чакъырып,

Ичед къара сыраны.

 

Хан эгетле, хал биле,

Кьуршалайдыла аны.

Ичгини эркин тежеп,

Бузадыла жаш къанын.

 

Бирле аны къозутуп,

Тюйюш ачаргъа керек,

Хан а устаны тутуп,

Зинданнга атаргъа керек.

 

Зулейха къаласында,

Тенглери арасында

Кийинеди. Бузжигит –

Кёзюню къарасында.

 

Барына да тюшюнюп,

Ханны оюн тюз билип,

Камалны жаны кетди,

Зулейхагъа терк жетди.