Дастанла (балк.)

4

Къарт уста, хыйсап этип,

Айтды бир шош ингирде: –

Бузжигит ёсдю, жетди,

Заманды юй этерге.

 

Бармыды элде, журтда,

Бир кёзю къарагъаны?

Жарыкъ этип жашауун,

Ишине жан салгъаны?

 

Уллу эди устаны

Сюймекликге хурмети.

Усталыкъгъа айтханча,

Анга да – ёмюрлюк! – деди.

 

Сюймеклик – жаннет чыпчыкъ

Болгъанын билип келди,

Усталыкъча, аны да

Хар затдан сыйлы кёрдю.

 

Бузжигит киши болуп,

Жетгенде да къадары,

Сюймекликни жарыгъын

Сурады ол, къадалып.

 

Сюймеди ёз анасы

Жашха ачыкъ болургъа, –

Туура салып кенгешни,

Бузжигитге сорургъа.

 

Этген муратларын ол

Жаз тил бла санады,

Бузжигитим эштир деп,

Умут этип къарады.

 

– Ана сюйген баланы

Жарыкъ болур къадары,

Къарт болса ата-ана,

Аз болур юй мадары.

 

Къанатлы уя ишлер,

Жашаргъа нёгер излер.

Жангыз болса баласы,

Женгил жетерин сюер.

 

Бала учар бийикге,

Жетер кёп игиликге,

Кеси сюйген – насыпды,

Къуш къанатды жигитге.

 

Къара чачлы къыз алсанг,

Къатапала бичерме,

Халкъ жыйылып тоюма,

Къара сыра сюзерме.

 

Алтын чачлы къыз алсанг,

Акъ дарийле бичерме,

Халкъ жыйылып тоюма,

Бал бозала сюзерме.

 

Къара кёзлю къыз алсанг,

Къауракъ къаптал бичерме,

Хан къонакъла чакъырып,

Хант къангала тизерме.

 

Ала кёзлю къыз алсанг,

Ала жыйрыкъ бичерме,

Айгъа, кюннге тенг этип,

Алгъыш эте кетерме…

 

Да жокъду Бузжигитни

Жюрегин арсар этген,

Кече тынчлыгъын алып,

Жашауун жарыкъ этген.

 

Уялып, бети тола,

Бир жанына кетеди,

Ана сюйген жан бала

Адеп, намыс этеди.

 

Ата-ана билмеди,

Баласы не кёрюрюн,

Сюймеклик толкъун, уруп,

Аны жерге кёмерин…

 

Бузжигитге жол чыкъды

Узакъгъа атланыргъа,

Къарт устаны къууанчы

Тюшдю кёп сакъланыргъа.

 

Кёп жерлеча дунияда,

Ол жерни да кесини

Бар эди хукмат этген

Аскери, ханы, ёзюрю.

 

Айта эдиле ханны

Тюзд деп ниети, иши,

Аны зорлугъун кёрюп,

Тарыкъмай эди киши.

 

Ханлыкъ жери жетеди

Тенгизлеге, узакъгъа.

«Аны кюйюнден адам

Тюшмегенди тузакъгьа», –

 

Дей эдиле билгенле,

Ханны махтап, бюсюреп.

Мени сартын, болмады

Аллай хан жер юсюнде!..

 

Тузакъсыз хан – хан болмаз,

Хан эсе – хал сурамаз,

Кёп халкъланы къул этип,

Жесир жекмей туралмаз.

 

Къул жегилген жерде уа

Тюзлюк атасы ёлюр,

Хан той этсе юйюнде –

Халкъгъа къыйынлыкъ келир.

 

Жомакъда къыйын тюйюл

Ханны огъурлу этген,

Тюзлюгюн, сёзюн айтып,

Анга сый, махтау берген.

 

Къанатлыгъа тил чыкъгъан,

Бир жигит барын жыкъгъан –

Жомакъда сейирмиди

Ханны да иги суннган?!

 

Жашау а жомакъ тюйюл, –

Кёрдюк агъын, къарасын:

Хар хан да халкъ къанында

Къалайды зор къаласын.

 

Мен кёрмедим бир ханны

Жарлыгъа бет этгенин,

«Ол да адам баласыд,

Бир солусун!» – дегенин.

 

Мен эштмедим бир ханны

Халкъгъа къууанч бергенин,

Киши къыйыны къыйнап,

Азатлыкъ излегенин.

 

Мени бу сур хапарым –

Шаркъ жерини кертиси.

Зулмугъа боюн салмам,

Жаным чыгъьш кетгинчи.

 

Бир ханны да махтамам,

Керексиз айып алмам,

Бийик эсе да тахы, –

Аллында тобукъланмам,

 

Алай хакъды жырчыгъа

Болушун тюз айтыргъа,

Жашау халын жашырмай,

Сауланы сагъайтыргъа.

 

Керти эди ол ханны

Эслилиги, акъылы,

Аз эди зор жасагьы,

Сакъаты эм факъыры.

 

Урушлагъа чакъыргъан

Дауурбас тауушлары

Тюшлеринде эштиле

Къалдыла. Озду бары.

 

Къурчу сынса адамны,

Суууса ётгюр къаны, –

Жылытмаз бийлик кюлю,

Къарангы болур кюню.

 

Жаш жокъда – кюн къарангы;

Жангыз къызы – къадары;

Хан да тюйюл ёлюмсюз, –

Жокъ ызындан къарары.

 

Ёлюмню сууукъ жели

Сагъайтады кёплени,

Хан да, къызын чакъырып,

Ахыр кюнюн эсгерди.

 

– Къыз эсенг да – жангызым,

Кёкню жулдузу болдунг!

Мен кетсем, ханлыкъ этер

Жашым жокъ – къуруп онгум, –

 

«Аюп ханны къаласы»

Деп къалырча ёмюрге,

Къаст этдим бу жерледе

Бир къала ишлетирге.

 

Мен санга алтын къала

Ишлетип, тахым бла

Берликме, байрам къурап,

Оноу эт акъыл бла.

 

Анасы жокъ къыз бала

Ата кёлюн сакълады,

Сёзюне къулакъ сала,

Хан тахын къучакълады:

 

– Жаз жабалакъ – къар болмаз,

Жалгъан адеп – хал болмаз,

Акъылы кёп болса да,

Тиширыу хан – хан болмаз.

 

Сени сыйлы тахынгда

Узакъ болсун ёмюрюнг,

Алтын къала ишлерге

Билдим уста келирин.

 

Мен тюшюмде кёргенме:

Алтынкъанат бир дуудакъ,

Учуп келип къонду да,

Болду тёгерек чууакъ.

 

Хан жангыдан жашарып,

Болду ётгюр, къууатлы,

Ёзюрлерин жиберип,

Юй устала суратды.

 

Бузжигитни хапарын

Ханнга баям этдиле.

Къарт устаны элине

Келечиле жетдиле.

 

Биз билебиз, – усталыкъ

Аллахны бергениди,

Сайлап, жанын бу жерде

Бек сыйлы кёргениди.

 

Алай анга хан кёзю

Къараса умут бла,

Къутхармазса, алтынны

Берсенг да тулукъ бла.

 

Аллах берген усталыкъ

Ханны юйюн жарытыр.

Унамасанг – хан зору

Олжанлада арытыр.

 

«Аллах берир – хан алыр», –

Деп андан жюрюйдю сёз,

Уста эсенг – махтаугъа,

Кёп къыйынлыкъгъа да тёз!

 

Къарт уста арсар болду, –

Тоюна жауады къар,

Алай ханны саламын

Алмазгъа да жокъ мадар.

 

Бузжигит бек къууанды,

Кетерге жол кёл алды,

Нёгер сурап жолуна,

Тенги Камалгъа барды.

 

Ана сютюн тенг ичген

Камал сейирге къалды…

Сёз айтмай, женгил болуп,

Биргесине атланды.

6

Кериуан келген жоллагъа

Къарай, кёзлери талгъан

Зулейханы тюшлери

Болмаз эдиле жалгъан:

 

Атлы кериуан кёрюп,

Эки кёзю нюр жанды.

Къарауаш къызларына

Къарап, былай кюй салды:

3улейха

Жолда къыйнады жанын,

Къурман этди кёп малын,

Эки къолу нюр жаннган

Бузжигит ол болмазмы?

 

Жоргъа атлай жюрюшю,

Хан сыфатлы кюлюшю,

Кёз къаматхан кёп иши,

Бузжигит ол болмазмы?

 

Сиз аллына барыгъыз,

Бизден хапар салыгъыз,

Арып болур жолундан,

Соруп, кёлюн алыгъыз!

 

Кюнчыкъгъанны жулдузу

Бузжигитим ол эсе,

Сизни танып, хал соруп:

«Хан эркеси – ким?» – десе,

 

Адебине бюсюреп,

Биргесине къайтыгъыз,

Сакълап тургъан жазыкъгъа

Сюйюнчюлюк айтыгъыз.

 

Алтын жюзюк, каухар таш

Сюйюнчюге берирме,

Къыркъ къарауаш ичинде

Аны сыйлы кёрюрме.