Дастанла (балк.)

МАХЕТЧИ БЛА САЛИЙХАТ

Эки жаны – бийик тау,

Туугъан эдим бир элде.

Ёзени жай, тауу къыш,

Хауасы салкъын жерде.

Атам, анам къарт болду,

Юйюрде мен тамата.

Къатын ал деп къысдыла, –

Къайдан чыкъды бу хата?

Бир ишге – ол уллу иш,

Сагъыш этерча болдум.

Элде адетге кёре,

Юйде къартлагъа сордум.

Къартла эркин этдиле

Ол оноуну кесиме.

Узакъ бармай, къоншуда

Тюшдю бир къыз эсиме.

Таукел этип тиледим,

Келечибиз – Карамай,

Бек къууанып айланды,

Башха ишге къарамай…

«Баблийгъа уа, бир Аллах…

Кёп къыйындан солурсуз,

Аллах айтса, топ кибик,

Толу юйюрлю болурсуз…»

Болса – болур кесича, –

Суу сурат, узун санлы,

Кёрсенг – къарап турурча,

Адепли, ариу сынлы…

Орамны ётдю Салийхат,

Биз сёлеше тургъанлай.

Аны кёрюп, тюрлендим,

Шо элия ургъанлай.

Салийхатны кёргенлей,

Баблийгъаны унутдум.

Таплыгъындан ийменип,

Сёлешмейин къутултдум.

Ашым, башым тас болду,

Жан тынчлыгъым къуруду.

Бара тургъан жолума

Темир къафу урулду.

Кечем, кюнюм чарс болду,

Къайгъыларым чачылды.

Жар оюлгъан жолума

Тейри эшиги ачылды.

Кёп айландым, уялып

Къызгъа халымы айтыргъа.

Бир кюн сакълап тургъанем,

Ол да суудан къайтыргъа.

Бийче къызлай атлады,

Челеклерин толтуруп.

Мен тансыкълап къарадым,

Туурасында олтуруп.

Секирип ёрге турдум,

Ол да суудан къайтыргъа.

Арсарсыз жолун тыйдым –

Кёлюмдегин айтыргъа.

Къарагъан къарамындан

Къамадыла кёзлерим…

Къайры кетип къалдыла

Мени айтыр сёзлерим?!.

Салийхат

Сёз къоратып къыйналма:

Айтырынгы билеме.

Ахшы жаш, къыз тилесенг,

Орамлада тилеме.

Махетчи

Базынмасам кесиме,

Чыкъмаз эдим аллынга.

Къарарыгьым келеди

Сени ариу халынга…

Салийхат

Сен таныйса атамы,

Тойгъа не мал соярса?

Къой, къарама къызына –

Кёз тийирип къоярса.

Махетчи

Кёзюм сенден тоймайды,

Сёзюнг кенгде къоймайды.

Къоркъма, сен кирлик арбаз

Къурманлыкъсыз болмайды.

Салийхат

Адет бла тилерча,

Бармыды уллу байлыгъынг?

Не тамаммы сунаса

Сыфатынг, чырайлыгъынг?

Махетчи

Ырысхы – ташадады,

Байлыкъ ючюн сюймедим.

Сюймекликни къарыуун

Санга дери билмедим.

Салийхат

Жюрек – жюрекге ачхыч,
Жюрегинги билеме.

Къой, сени атам унамаз,

Тахлыкъ къызын тилеме.

Махетчи

Сени ариу ауазынг

Акъылымы алады.

Атангы къатылыгъы

Манга къоркъуу салады.

Салийхат

Мен да атамдан къоркъама,

Огъурсузду, кюйсюздю.

Къызын санга берирми –

Жарлыды дер, юйсюздю…

Махетчи

Жарлылыгъын билмеген

Бай болуп да не этер?

Биз экибиз бир болсакъ,

Ол байлыкъгъа не жетер?

Салийхат

Аллай насып ким берир –

Сюйгенле бир болурча?

Мындан ары къоркъуусуз

Къайгъыладан солурча?…

*  *  *

Ачыу тийди Калланнга

Салийхатны этгени,

Неден да кюч кёрюндю

Айтмай, къачып кетгени.

«Базынып тургъан къызым

Башымы кесип  кетди,

Къартлыгъымда уялмай

Халкъгъа чыкъмазлыкъ этди…

Уллу эди намысынг

Намыс керек жерледе…

Кёп жыллыны айландынг

Оноу этип элледе…

Халкъгъа этген оноуунг

Табылмады кесинге…

Болатлагъа къачаргъа

Къайдан тюшдю эсинге?..

* * *

Забакълары, жыйылып,

Болатлагъа чапдыла.

Эки кёпюр арада

Кетмез ачыу тапдыла.

Уллу межгит аллында

Уллу уруш къурдула.

Махетчини бурнуна

Тыякъ бла урдула.

Адил кетди чапханлай

Черек кёпюрден ётюп,

Къолдан келмеди аны

Тыяргъа, ызындан жетип.

Цораланы юйлерине

Уруп кирди сормайын,

Къаны кетип бетинден,

«Сау кел», «сау бол» болмайын.

Кирип барса отоугъа –

Жабыу артында адам жокъ!

Жер тюбюне кирсе да,

Тапмай къайтыр амал жокъ!

Арлакъ барып къараса –

Мюйюшде хапчук тёбе.

Мюйюшде хапчук тёбе –

Солуса, ёрге кёбе.

Адил жунчуп къалмады –

Хапчукланы ташлады,

Сора-сурай турмайын,

Къызны тюйюп башлады.

«Ёлтюрсе – ёлтюрсюн» деген

Халы бар Салийхатны.

Бу юйге сюйюп келген

Жалы бар Салийхатны.

*  *  *

Эсли къартла, сюелип,

Урушну да тыйдыла.

Айып этип Калланнга,

Кеси юйюне жыйдыла.

Этген ишин тюз кёрюп,

Ол кечгинлик сормады…

Тыякъ тийди киеуге,

Башха хата болмады.

Бир къауум кюн озгъанлай,

Келечиле келдиле.

Юйге окъуна киргинчи,

Болмазлыгъын билдиле.

Малкъарда къарт къалмады

Жарашдыра келмеген…

Бу дунияда болурму

Антына бир ёлмеген!..

Быллай а ким кёргенди –

Адам сёзюн алмагъан,

Антына былай къаты…

Юйю къуруп къалмагъан!

Не кюрешдиле эсе да,

Жюреги тешилмеди,

Махетчини сартындан

Бир токълу кесилмеди.

*  *  *

Быллай къууанч ким эштди –

Тою-оюну болмагъан.

Келин келген кюнледе.

Юйю адамдан толмагъан.

Боза аякъ кётюрюп,

Адам алгъыш этмеген,

Бу хапарны къайгъысы

Кёпге дери кетмеген.

Болатланы Махетчи

Бек айыпсыз жаш эди.

Ол жыйылгъан жерледе

Тенглерине баш эди.

Игиликден не хайыр –

Табылмаса жууукълукъ?

Арагъызгъа тюшгенди

Жылынмазча сууукълукъ.

Цораланы Ахматда

Кёп турдула къонакъда,

Аны этген намысы

Унутулмаз жомакъда.

Салийхатны къайгъысын

Бек кюрешди чачаргъа –

Жюрегин жапсарыргъа

Кёлюн ашха ачаргъа.

Къайгъысы кёп Салийхат

Ашын-сууун да къойду.

Жашар ючюн термилген

Таза жанындан тойду.

Къатында тургъан  къызла

Ол жиляса – жиляйла.

Башын тобукъларына

Салса, чачын сылайла.

Этген иши Ахматны –

Унутулмаз, ёлсе да,

Жарымады Салийхат,

Ол не сыйлы кёрсе да!

Къонакълыкъдан келинни

Юйюне элтди кеси,

Кюнлюмде ёрлеп бара,

Тайышхан эди эси.

Болатланы къартлары

Къууандыла-жашналла.

Келин юйге келгенлей,

Иги къарап башлалла…