Дастанла (балк.)

VII

Бу кезиуде алайгъа

Бийберт жетип келеди.

Атмагъыз деп, узакъдан

Къыстау белги береди.

Аны кёрюп, малчыла

Сархош бола, мычылла.

Къан жугъу болгъандыла

Жаш байланнган чыпынла.

Бийберт тюрслеп къарайды

Кюндюзгю уручугъа,

Аны къазауатына

Болмайды адам чыдап.

Тил билмеген къыйынлы,

Кюрешеди ычхыныргъа,

Хазырды кечим излеп,

Аллына жыгъылыргъа.

Бийберт, сагъышлы болуп,

Тахир таба атлады.

Атын илкичден алып,

Былай айта, атланды:

– Тахир, айып этмесенг,

Бир сёзюм барды мени:

Къанны къан бла жуумай,

Бошлайыкъ бу хаулени.

Ол жарлы анасына

Къычырып жиляйд мында,

Терсди, алай биз хурмет

Этейик жашлыгъына!

Къарт Тахир, бек огъурсуз

Бет алып, къайырылды:

– Бийберт, сен халалса да,

Билмейсе айтырынгы!

Жау чапды кюндюзгю кюн,

Кечим дейсе кюйюне!

Душманнга хурмет этген

Сау къайтмаучуду юйюне!

Андан эсе барайыкъ,

Малгъунланы табайыкъ,

Малыбызны къайтарып,

Къаныбызны алайыкъ.

Тахирни сёзюн жакълап,

Шамсюдюн да сёлешди:

– Душманлагъа бет  этген

Ол терс угъай, – бедишди!

Тау артыны малгъуну

Жоллагъа устадыла,

Ызларындан къуумасакъ, 

Бизден къутуладыла.

– Бедиш – жаугъа бет этген,

Мен да билеме аны.

Керексиз тёгюлюр деп

Къоркъама адам къаны!

Бу жашды, сакъал-мыйыкъ

Энди ургъанд, кёребиз,

Жашха аман тюбесе,

Терилтеди, билебиз.

Бизни кибик, аны да

Бар анасы, эгечи,

Къайда да хар ананы

Бирча кюеди ичи.

Хар къайдача, бизде да

Бардыла бек «жигитле» 

Бёрю жыйындан башха

Болмагъан хауле итле.

Шакъман улу Даулет да

Къаты айтханды бизге:

Эбзе элни къырмайын

Къайтмазгьа элибизге.

Аланы хаталары

Жетеди кесибизге.

Жашау тынч болмагъанын

Алайыкъ эсибизге.

Чона бий къанлы эди,

Майна, Аллах иймеди,

Къара жол излей эсе 

Терслигине тюбеди.

Чона бийни бетинде

Кёрмейик эбзе халкъны.

Ол да, бизнича, къыйын

Жашау этгени хакъды!

Къарт Тахир, сабыр болуп,

Бийбертге ыспас этди;

Аны тюзлюгюн кёре,

Огъурсузлугъу кетди:

– Ёлюмге – ёлюм десек,

Ёлюмге ахыр келмез.

Урушда ёлюм хакъды,

Жесир а алай ёлмез.

Сиз аны атха байлап,

Элтигиз биргегизге.

Чонаны тасха жолун

Кёргюзтюп барыр сизге.

Ауушда атдан тешип,

Жолуна жиберигиз,

Ол, къачып, алыр ушкок

Не болур нёгеригиз.

Ол, къачып, ушкок алса,

Жаш   тюйюлдю – душманды,

Къазауатда Аллах да

Ёлтюрге буюргъанды.

Барыгъыз, мен былайда

Турайым, къошну къоруп.

Жамауат агъач атын

Терк жерлеп, жете болур.

Къойчула, гюрен туруп,

Шейитге дууа этдиле.

Жауну ызындан болуп,

Терк атланып кетдиле.

Алай тюшмеди ол кюн

Ауушда къан алыргъа,

Жарлыланы малларын

Сау-эсен къайтарыргъа.

Кече белинде къошха

Къайтдыла, арып, талып,

Кийдиле отдан кёлек,

Душманны жетмей къалып.

VIII

Майданнга жыйылгъанды

Мужал элни адамы.

Жауар кюнден мутхузду

Хар бирини къарамы.

Мужал сууну бойнунда

Юрюлгенди къой бёлек,

Къыйын жолну кётюрмей,

Харам ёлген мал да кёп.

Къарайла да – акъ атда

Чона бийни кёрмейле,

Малны сюрген жашлагъа

Салам-келям бермейле.

Аланы сюрюп келип,

Арагъа алгъандыла,

Харам тулукъла этип,

Туурагъа салгъандыла.

Чубур чепкен кийгенле,

Жубу сакъал ийгенле,

Бек уста хуначыла,

Сабанчыла, малчыла 

Аланы эллилери,

Хар ишде ёкюллери.

Тулпар Бесо жюрюйдю,

Тапмай олтурур жерин.

Уруп келди майданнга

Мужал элни бабасы,

Кюн тыякълай жанады

Аны алтын абасы.

Алтын жору бойнунда,

Узун тыякъ къолунда,

Элни жыяр умуту

Барды кеси хоруна.

Жор алтынлы тыягъын

Терк-терк урады жерге,

Ол начас да ыразыды

Адам ёлтюргенлеге!

– Артыкълыкъ тюйюл – тюздю

Жашланы этгенлери,

Жорубузну малтайла

Тау эллени итлери!

Чегемни абреклери

Аз чапмадыла бизге, 

Урлап, тынчлыкъ бермейле

Туугъан сабийибизге.

Клисабызны тонагъан

Атайланы Журтубай,

Алтын чабакъны урлап,

Кетген эди, тутдурмай.

Алтын чабакъ – Тейрибиз,

Бетибизни жарытхан.

Ажашханларыбызгъа

Тюз жолларын танытхан!

Алтын чабакъ кетгенли

Берекет да кетгенди,

Тейри бизни терс кёрюп,

Ач, жаланнгач этгенди.

Тау артыны малларын

Саулай сюрюп келселе,

Чегем элле биригип,

Бизге жасакъ берселе, 

Алтын чабакъ даулетин

Бизге къайтаралмазла,

Муслийман мажюсюле

Бизге дау айталмазла.

Хар мажюсю таулугъа

Жюрекде дерт къайнасын,

Сванлы болуп, бир адам

Аны да унутмасын!

Бабасны сёзю жарап,

Байла тириледиле,

Зулмучула къайда да

Бек терк биригедиле.

Чона бийни ахлусу,

Жууугъу, тенги – бары,

Къан излеп, – адам къанын,

Сермейле къамаларын!

Къозутуп мамыр элни,

Терилтип къартны, жашны,

Туралмай жерлеринде,

Бузалла тауну, ташны.

Халкъ анга бойсунмайды,

Биледи жарамазын, 

Бабас не кюрешсе да,

Къан тёгерге бармазын.

Бабасны сёзюн бёлюп,

Болдурмай муратларын, 

Халкъ сюйген тулпар

Бесо Айтады ишни хакъын:

– Чегемге барып-келип,

Иги бла жашадыкъ,

Къошларында олтуруп,

Халал гыржын ашадыкъ.

Таулада бирчад жашау;

Таш кёпдю, ашлыгъы – аз,

Биз чапдыкъ къошларына, –

Унутургъа жарамаз.

Бирге эте келдиле

Эки халкъ да ишлерин,

Да бизни жау этдиле

Элибизни итлери.

Тынч къошларына чабып,

Къаугъа салдыкъ эллеге,

Бабас, аны тюз кёрюп,

Кёл береди серлеге!

Кёп тёздюк – энди болду 

Залимлени кюйюне,

Халкъгъа кереги – тынчлыкъ,

Аны излейд, тюйюле.

Бесо суху къарады

Къылыч къайыргъанлагъа,

Бабасны сёзюн жакълап,

Миллет айыргъанлагъа.

– Жангы къан излемейин,

Кетмейин бош терсине,

Къарасагъыз игиди

Чонаны ёлюмюне.

Сыйлы бабас былайда

Излейди ачы дауур,

Чурумгъа жарашдырып

Алтын чабакъны дауун.

Кертиди, эртте баред

Чегемде бир абрек, 

Атайланы Журтубай 

Кёп айланнганды халек.

Алай ол бизни сыйлы

Клисабызгъа тиймегенд.

Ол динсизни аягъы

Эшигинден кирмегенд.

Бизни жау этер ючюн

Айтылгъан сант таурухха

Ийнаныу жокъ, – ол ишди

Халкъны кёлюн аурутхан.

…Бёлюндю эл экиге,

Жарлы халкъ болду бирге.

Ол тутду тюзлюк жолун,

Хорлатмай залимлеге.

Излемей уруш, тюйюш,

Тюз айтды тиежегин,

Жарашыу табар ючюн

Халкълагъа не керегин!

Игиди, жаулукъ кетип,

Арагъа бирлик келсе;

Игиди, эки халкъ да

Жарашып жашай билсе…

Бесону башчы этип,

Ийдиле келечиле,

Холамны къой бёлегин

Айдалла тюз кишиле.

Зуханы акъ байталын

Алдыла, адеж тутуп, 

Шагьатлыкъ керек эди,

Жарашыу излей туруп!

IX

Малланы къайтарыргъа

Атланнган эр уланла

Бызынгы ауушундан

Аудула Булунгугъа.

Мёлюшкю ёзенинде

Кёрюндю эки атлы,

Тынгысыз – къарамлары,

Халлары – тюз муратлы.

Бек ётгюр Алий эди, 

Терк чабып, алгъа кетди,

Ол келген атлылагъа

Жыйындан алгъа жетди.

Таныды, сейир эте,

Зуханы акъ байталын,

Келгенле, атдан тюшюп,

Излейле сёзню табын.

Терк жетди атлы жыйын,

Сакъ къарай тёгерекге.

Бесону, нёгерин да

Тыйдыла бир бёлекге.

Ботталаны Зуханы

Аууш аугъан акъ аты

Кишнеп келди аллына, 

Мужал элни шагъаты.

Акъ байтал, аны танып,

Кёзюн, башын жалады,

Кёзлери мылы болуп,

Бек сабырсыз къарады.

Алай чегемли жыйын

Излемеди жангы къан,

Жарашыуну сайлады

Айрылыкъдан, жаулукъдан.

Баш ийип, онг къолун да

Салып кёкюрегине,

Бесо шатык сёлешди 

Уста чегем тилине!

– Бек бушуулу иш болду,

Палах келди ауушдан.

Адамла элгендиле

Энтда ушкок тауушдан.

Элибиз болду шагъат

Бу жангы харамлыкъгъа.

Мужалны хаулелери

Чапдыла къара халкъгъа.

Ёлюм жокъ келечиге,

Келгенбиз аллыгъызгъа:

Алгъынча, къонакъ этип,

Къойсагъыз хантыгъызгъа!

Итлени оноуларын

Тёзсегиз кесибизге!

Жау угъай – шуёх болуп,

Келсегиз элибизге!

Жамауат аны тилеп,

Сакълайды жарашыулукъ,

Сизнича, бизге да жюк

Арада къара жаулукъ.

Сизнича, биз да къаты

Сюд этебиз терслеге,

Жютюдю малгъун къылыч,

Аз болду намыс деген!

Терслик бойнубуздады,

Эркинсиз чамланыргъа, 

Кечмейин тюзлюк къанын,

Дертигизни алыргъа!..

Бийберт, не этейик деп,

Къарайд нёгерлерине.

Ичинден а ыразыды

Келечи келгенине.

Аны тюз умутлары

Бары керти болгъаны,

Эбзе эл жаулукъ угъай, 

Жарашыулукъ соргъаны, 

Жашауну сарты эди,

Аны тюзлюгю, къачы.

Жарасы кюйдюрсе да,

Жарашыу излер малчы!

Бийберт бек алгъа, келип,

Азат этди жесирни,

Хакъды энди ол жашны

Жолгъа чыкъмазы, эсирип!

– Билебиз, эбзе халкъда

Жокъду терслик, хыйлалыкъ.

Бизнича, ол да тауда

Жашау этед, къыйналып.

Малгъунла къайда да бир, –

Алагъа бет, низам жокъ.

Къоншусун аямагъан

Юйюне да атар окъ.

Билебиз эбзе халкъны

Хунерин, игилигин,

Ол кеси тыя билир

Бёрюсюн, хауле итин.

Къол тутушуп, жарашып,

Саулукъ, тынчлыкъ сордула,

Гюржю къонакъларына

Ала жарыкъ болдула.

Чегем къошлагъа элтип,

Сыйлы кёрюп, къаралла.

Къайда да чомартдыла

Иш ахлусу адамла.

Экинчи кюн Бесо да

Алып кетди жыйынны…

Чегемли къонакълагъа

Мужал саулай жыйылды.

Бесону арбазында

Тогъуз къазан асылды.

Жаулукъ кетип арадан,

Бир бирге жол ачылды.

Къылычлача, эр жашла,

Ёрге этип женглерин,

Ашлаугъа саладыла

Къой уча шишликлерин.

Эбзе чагъыр ойнайды

Кюмюшлю мюйюзледе.

Бериледи налат да

Хар къайда кюйсюзлеге.

Ажымлы ёлюм кёпдю

Таулада эм тюзледе.

Къыйынлыкъ кёп келеди

Жарлыгъа, ёксюзлеге.

Дагъыда саула саулукъ

Ишлерин этедиле,

Бир бирге къала болуп,

Бушууну кеседиле.

Шукур болсун! – Адамны

Хорлатмай келеди эси,

Жашайды ол, жаулукъну

Аман тамырын кесе!

Хар къайда терслик сюйген

Терслигине жетеди,

Кязим да бу назмуну

Аны ючюн этеди.

Хар къайда да тюз адам

Тилейме хорласын деп!

Хар къайда да терс адам

Тюп болсун, онгмасын деп!

1916