Дастанла (балк.)

Зулейха

Къызым деме сен манга, –

Атам деялмам санга!

Юйюнг да, арбазынг да

Боялгъандыла къаннга.

Юйюнг къабырдан эриши
Кёрюнед манга энди.

Манга ата, юй да жокъ, –

Ахыр кюнюм келгенди.

Хан

Бош жиляма сен, балам, –

Халкъ ичинде ахшы кёп.

Ахшыладан ахшысын

Сайларма мен санга деп.

 

Эл-эллени къыдырып,

Элден элге барырма,

Кёп ахшыны ичинден

Сайлап киеу алырма.

 

Башымдагъы тажымы,

Тюбюмдеги тахымы,

Къызым, санга берирме,

Сени сыйлы кёрюрме.

 

Минг тюени жюклетип,

Санга берне алырма,

Алтын отоу жасатьш,

Къарауашла салырма.

Зулейха

Къулакъларым сангырау, –
Эшталмайма сёзюнгю,

Ол насып керек тюйюл, –

Бош къыйнама кесинги.

 

Дуния мюлкюн келтирсенг,

Бирине къарамазма,

Акъылым башдан кетди,

Сенден акъыл алмазма.

 

Менден ёзге къызынгы

Сюйгенинге берирсе,

Минг къарауаш, кьул салып,
Аны сыйлы кёрюрсе.

 

Бузжигитим болмаса,

Ёзгени мен тергемем,

Аны нюрюн кёрмейин,

Жашап турайым демем.

Хан

Бу дунияда къул угъай, –

Хан, шыйых да ёледи,

Бузма, къызым, тоюнгу, –

Ханладан хат келеди.

 

Уста эди Бузжигит, –

Анга мени сёзюм аз.

Аны ючюн хан къызы

Сыйыт этип жарамаз.

 

Намысынг кёп бу жерде,

Сени кёпле тилейле,

Аслан кибик жигитле,

Къызым, сени кюсейле.

 

Жайлыкълада жылкъынг бар,

Жюз эмилик байларса,

Жагъанга тенг хан жашла,
Жюзюн салып, сайларса.

 

Жылкъы ичинде акъ ажир,
Акълыгъына къарыу жокъ,

Хан деберли Зейтунну

Жашлыгъына дауунг жокъ.

 

Сени анга берирме,

Намысынгы кёрюрме.

Кетген сунуп насыбынг,

Бош, керексиз терилме.

 

Накъут бла налмасдан

Минг тюени жюклерме,

Минг къулну, къарауашны

Сени ызынгдан иерме.

 

Мал ахшысын алырса,

Тон ахшысын киерсе,

Бузжигитни унутуп,

Сен Зейтунну сюерсе.

Зулейха

Алтын тахха олтуруп,

Бал аякъла толтуруп,

Бу Зейтунну келтирип,

Хансарайда тоюнг бар.

 

Бузжигитни ёлтюрюп,

Жан дарманын кюйдюрюп,
Тешмез къара кийдирип,

Манга хыйла оюнг бар.

 

Темир – алтын болалмаз,

Багъыр – кюмюшча жанмаз,

Сени сюйген Зейтунунг

Бузжигитни хорламаз.

 

Анга алтын кийдирсенг,

Тоюн да жыл этдирсенг,

Бузжигитни къарамы

Мутхуз болмаз, билгин сен!

 

Къанатлары кесилсе, –

Къуш бийикге учалмаз,

Сени сыйлы Зейтунунг

Бузжигитге ушамаз.

 

Бузжигитни бир тюгюн

Алтын юйге бермезме.

Минг хан улан бириксе,

Аны тенгли кёрмезме.

 

Минг Зейтунну келтирсенг, –
Бирин къабыл кёрмезме,

Бузжигитим болмаса,

Мен къатынга келмезме.

 

Къызынгда хатер къалмады, –
Алдаргъа къарыу жетмез,

Жаш жюреги жерге тенг, –

Аны бир жан сау этмез.

 

Бузжигит ёлюп зинданда,
Жюрегим бек сыннганда,

Не файда бар фитнадан,

Сен мени таш суннганда?!

 

Алтын къушум учду жек,

Бюсюремей ишинге,

Къон десенг да, – кьоналмаз

Алтыннга, кюмюшюнге.

 

Ичим бузлап буз болду,

Хан сёзю учуз болду.

Манга энди не керек? –

Жашау татыусуз болду.

 

Мен къушpунгу не этейим,
Къушунг манга не тутар?

Накъут бла налмасдан

Жансыз жаннга не чыгъар?

 

Мен къулунгу не этейим,

Къул жегерим батханда?

Алтын отоу не керек,

Жаным жерде жатханда?

 

Башынгдагъы тажынгы,

Тюбюнгдеги тахынгы,

Алып, атам, не этейим? –

Жерге сукъдунг жанымы.

 

Ат ахшысын не этейим? –

Тутуп минер кишим жокъ,

Тон ахшысын не этейим? –
Алып киер кишим жокъ.

 

Элден элге жол салып,
Киеулюкле излесенг,

Манга жылыу жокъ асе,

Неге къыйналаса сен?

 

Халкъда ахшы кёп эсе,
Киеулюкле кёрюрсе,

Менден башха къызынгы

Сюйгенинге берирсе!

19

Зулейха, эсин жыя,

Зат тилемед къадардан.

Басхан жери оюла,

Чыгъып кетди къаладан.

 

Учхан къушну ызындан

Барды, факъыр, тарала,

Бузжигитни кёзлерин

Къолу бла жабаргъа.

 

Кёз жаш кюйдюре бетин,

Минг сюнгю чанча этин,

Жарыкъ дуния чарс бола,

Ёртенде суна кесин,

 

Алай келди къыз бала,

Кеси кибик аз бала,

Сюймеклигине баз бала,

Бу дуниядан тас бала.

 

Алтын юйде, жибекде

Андан жарлы болмайын,

Кёп мураты жюрекде –

Жангыз бири толмайын.

 

Бу дунияда азап кёп, –

Барын мен санаялмам,

Барындан бек сюймеклик

Азабын чегеди адам.

 

Жарыгъыча – жарыкъ жокъ.
Азабыча – азап жокъ,

Анга жашлыкъ, къартлыкъ да,

Жарлылыкъ, байлыкъ да жокъ.

 

Сюймеклик асыл этер,

Зулмудан сакълар, къорур,

Аны отун ёчюлтген

Жаханим ити болур.

Зулейха

Хайран башынг, хан башынг

Кесилгеннге ушайды,

Ариу бетинг, нюр бетинг

Эзилгеннге ушайды.

 

Жибек чатыр салынып,

Къолунг, бутунг байланып,

Кебининг жокъ, кёрюнг жокъ, –

Жатаса сен, сойланып.

 

Къаннга булгъап башынгы,
Къумгъа булгъап къашынгы,
Кёрмей жан жолдашынгы,

Кёзден акъгъан жашымы.

 

Къоюп халал ашынгы,

Эмчек къарындашынгы,

Жатаса сен, ай жазыкъ,

Тапмай туугъан ташынгы!

 

Бал шекерлей – сёзлеринг, –
Сангыраума, – эштмезме,

Бала къушлай кёзлеринг, –
Сокъур болдум, – кёрмезме!

 

Къолларымы ал, жигит,

Кёкюрегинге сал, жигит,

Кёзлеринги жабайым,

Ийман бла къал, жигит!

 

Жашаууму ал, жигит,

Жан жолунга сал, жигит,

Кёзлеринги жабайым,

Кёпле эсинде къал, жигит!

 

Энди сёзюм ётмезлик,

Къычырыгъым жетмезлик,

Жан сюйгенинг Зулейха

Ойнап-кюлюп келмезлик;

 

Энди нюрюм жазмазлыкъ,

Сени сюйюп азмазлыкъ,

Кюлюп-ойнап, аллынга

Суусап алып бармазлыкъ;

 

Къайгъынг – эсден кетмезлик,

Ёз къарангы тешмезлик,

Киши сёзю ётмезлик,

Дуния – къууанч бермезлик.

 

Узакъ жолдан сюйдюрдюнг,
Узакъ кетип, кюйдюрдюнг,

Ай, Бузжигит, жатаса,

Бетингден кетип нюрюнг!

 

Узакъ кетдинг – кёрмезге,

Чакъырсам да келмезге.

Минг сёз айтсам, – бирине
Къайтып жууап бермезге.

 

Сарнап, жерни жарсам да,

Сени ючюн жан алсам да,

Эсингде жокъ, талсам да,
Жиляп, кюйюп къалсам да.

 

Дуния сенден кетгенди,
Нюрюнгю саз этгенди,

Атам берген саугъаны

Аллах къабыл этгенди.

 

Сен къатымда болмасанг, –

Бу дунияны не этейим?

Сенден сора жарыкъ жокъ, –
Мен биргенге кетейим.

 

Бу зулмулу дунияда

Амал тапсакъ керекди:

Къайгъы жетмез теренде

Бирге жатсакъ керекди!

20

Андан сора Зулейха

Тенг къызларын сурады,

Ыразы салам берип,

Былай айтып сарнады:

Зулейха

Жарар айтхан жырларым,

Сау къалыгъыз, жанларым!
Манга кетер кюн жетди,
Жилямагъыз, ханларым!

 

Энди сизни кёралмам,

Эрттен салам бералмам,

Кийинирге, ойнаргъа
Къатыгъызгъа келалмам.

 

Сизден кёп хатер кёрдюм,

Кесим да хурмет бердим,

Ыразы болуп жюрюгюз, –
Унутмагъыз, тенглерим!

 

Дунияда рахму аз, –

Ариу болсун тилигиз,

Сизни кёрюп сюйгенни

Сиз да сюе билигиз.

 

Мени сыйлы кёргенле,

Кюнде салам бергенле,

Бюгюн бери келгенле,

Жилягъыз быллай ёлгеннге!

 

Дуния бакы болса да,

Ахшыладан толса да,

Энди манга къууат жокъ, –

Бар зулму къуруса да.

 

Алтынжагъа къой тонла, –

Сизни киер кишим жокъ,

Алтыниер боз жоргъа, –

Санга минер кишим жокъ.

 

Алтын жапхан бек къала, –

Санга кирир кишим жокъ,

Къызыл гюллю кенг тала, –

Ойнар-кюлюр кишим жокъ.

 

Бизден дуния кетди,

Хан мени ёксюз зтди,

Айтама: адам тёзмез, –

Къурутур бу адетни!

 

Артыкъ чапхан – абыныр,

Артыкъ сюйген – къабылыр,

Айта кетеме кёрге:

Зулмугъа кюч табылыр!

 

Ажалдан къалыр болмаз, –

Келсе, кишиден сормаз.

Бузжигитсиз дуния

Манга дуния болалмаз.

21

Камал къайтды элине,

Юч кюн турду кёрюнмей,

Бузжигитни юйюне

Къалай барыргъа билмей.

 

Къыйын жолун арытып

Келди, факъыр, элине.

Кюе-бише олтурду

Зулму тюшген тенгине.

 

Бузжигитни къол ызын

Къаялада кёрдю ол,

Кесине сын салды деп,

Усталыгъын билди ол.

 

Камал кёп-аз турса да

Ачы къадарны жаулап,

Ёлгенни осуяты

Хакъды, сыйлыды саугъа.

 

Ёлюм ачы болса да,

Онг жокъ алыргъа, даулап, –

Аны дууасын, ашын

Этерге керек саула.

 

Кёз жаш тёкген Камалны

Ол осуят сагъайтды,

Кёпню кёрген бир къартха

Бушуу хапарын айтды.

 

Къарт мычыды, тынгылап,

Камал бла келди ол.

Жамауатны жыйды да,

Быллай ууаз берди ол: