ТАХИР БЛА ЗУХУРА

ФАТИХ

                        

Бисмиллахий болур хар ишни башы,

Хакъ жолуна чыкъгъанланы къардашы.

 

Бисмиллахий! Къолгъа къалам алама,

«Тахир бла Зухураны» жазама.

 

Аллах, сени къудуретинги излейме,

Хакъ жолунда бет жарыкълыкъ тилейме.

 

Мен харипни кёзюм – жютю, сёзюм – аз,

Дагъы болдум, тилек эте, санга баз.

 

Шагъирлени жазгъанларын таныдым,

Барында да, Аллах, – сени жарыгъынг!

 

Якубну да къайгъыларын окъудум,

Юсуф бла тар зинданда олтурдум.

 

Жыйырма бла онеки жыл ашырдым,

Хакимлеге, хадислеге баш урдум.

 

Алгъанлагъа акъыл, низам юйретдим,

Сюйгенлеге, тюз сёлешип, кюй этдим.

 

Жарлы атамы гюрбежисин бек сюйдюм,

Акъсай-акъсай, анда темир да тюйдюм.

 

Назму жаздым, Къуран тилин къайтарып,

Болдумму экен, газиз сёзюн айталып?

 

Тахир бла Зухурагъа жилядым,

Азат сёзюн бир Аллахдан сурадым.

 

Бизде да кёп Тахир кибик таралгъан,

Зорлукъ жетип, жюреклери къанагъан,

 

Зухурача, жау чыракълай, эриген,

Бу дунияны азабындан безиген.

 

Сюймекликге тузакъ салгъан сокъурла

Къыямат кюн гюняхларын окъурла, –

 

Сюйгенлени кёз жашлары от жана,

Ёталмазла жаннет бахчаларына.

 

Сюймекликни сыйлылыгъын билейик,

Ёлген кюнде ийман бла ёлейик.

 

«Тахир бла Зухураны» кёрейик,

Жашха, къызгъа насып жашау тилейик.

 

Сёз башыбыз болур бизни бисмилля,

Жыйылгъанла къулакъ салып турсунла.

 

Хапарлада айтыла келгеннге кёре, Бабахан деп бир хан болгъанды. Малыны, мюлкюню, аскерини хыйсабы, саны жокъ эди. Бу къадар байлыгъы бла дунияда бир затдан кереклиси болмаса да, жюреги такъыр эди: аны сабийи болмагъанды. Кеси ёлгенден сора артында, тахтасына ие болуп, къыралына оноу этерча эр киши урлукъ къалмагъанына «отдан кёлек кийип», кёзюне жукъ кёрюнмей эди.

 

 

Алтын тахы, къаласы да бар эди,

Баласы жокъ – дуниясы тар эди.

 

Малы, мюлкю, аскери да кёп эди,

Андан кючлю бир хан болмаз деп эди.

 

Сормай-ормай, анга къартлыкъ жетеди,

Сабийсизлик кемсиз мудах этеди.

 

Бала деген татлы ханнга, къулгъа да,

Жан биргелик, жашау умут – тулгъа да.

 

Баласызны кюню болур къарангы,

Алтын тах да кетермез ол жараны.

 

Хакимлени усталарын изледи,

Себеплик жокъ, – не этерге билмеди.

 

Хазыр эди казналарын ачаргъа,

Бала ючюн къыраллыгъын чачаргъа.

 

 

Алай бла кёп заманла кетгендиле. Энди Бабахан Аллахдан – къадар, адамдан – мадар болмай, тюнгюле башлагъан эди.

Ханны шахардан тышында уллу айбат терек бахчасы болгъанды. Бахчаны ариулугъу, сейир-тамашалыгъы узакъ жерледе айтылгъанды. Не уллу къайгъысы болгъан да, ол бахчагъа кирсе, къайгъылары – чачыла, жюреги – ачыла эди. Къуу болуп къалгъан Бабахан мында къайгъыларын унутханды, бир кесек айланса, сарайгъа шат болуп къайтханды.

Кюнлени бир кюнюнде хан, сабийсизлиги эсине тюшюп, ёзюрю Бахирни чакъыргъанды да, аны бла бахчагъа атланнганды. Жолда алагъа бир жаланнгач факъыр киши тюбегенди. Хан да, ёзюрю да сейир этип тохтадыла: факъыр киши, садакъа тилемей, былай айтып къычыра эди:

– Манга садакъагъа минг алтын ким берсе да, Аллаху-Тагъала аны жюрегинде не мураты бар эсе да, берликди!


Хан, ёзюрюне къарап, былай айтханды:

– Кёп усталагъа кёп ахча къоратдым, биринден файда болмады. Аллахны жаны ауруп, бу факъырдан бир себеп болур эсе уа! Мен мынга минг алтын берип, тилек этдирейим. Сабийим болса, минг алтын угъай, минг-минг алтын берирме!

Хан, минг алтын берип, факъыргъа тилек этдиргенди.

 

Ёзюрню да жокъ эд сабий чирчиги,

Жашай эди ол да азабын чегип.

 

Ол да ачды жарлы ханнга жюрегин,

Жиляй-улуй, жашырмады тилегин.

 

Айтды: «Бизни халкъдан сыйлы бийибиз,

Сабий бермей, къарангыды юйюбюз.

 

Сени хазнанг – ёмюрлени хазнасы.

Бизге жетди уллу Аллахны жазасы.

 

Сен – баласыз, мен – баласыз, – къуу терек,

Энди бизге бу жашауда не керек?!»

 

Жазыкъ Бахир тёзюм къушун учурду,

Тобукъланып, кёкге къарап къычырды:

 

– Не ючюн кюйдюк? Аллах, бизни нек тюртдюнг?

Къуру къоюп, отубузну ёчюлтдюнг!

 

Къулларынга, жан аурутуп, къара сен,

Бала берип, жюреклеге жара сен!

 

Бала деген жандан татлы зат болур,

Жюреги – жау, кёлю – жарыкъ, шат болур.

 

Тилек жетсе – буз юсюнде суу къайнар,

Баласы жокъ – бизни кибик, таш чайнар!

 

Жер къучакълап, Бахир этгенди дууа,

Акъ сакъалын кёзден акъгъан къан жууа.

 

Экиси да тарыгъыула айтдыла,

Ажым этип, кёкню, жерни сагъайтдыла.

 

Хан бла ёзюр – бир къыралда антлыла,

Урушлада – керти жолдаш, татлыла.

 

Тилеклери къабыл болду, эштилди,

Къадар болуп, жюрек къара тешилди.

 

Ала терек бахчагъа жетип, атладан тюшгендиле. Къарасала, бир терекни тюбюнде юсюнде акъ кийими бла биреу олтуруп тургъанын кёредиле. Аллында да кёп китаплары. Кеси да акъ жабыула юсюнде, къолуна китап алып, олтурады. Къысылгъан кёзлери тереннге кетгендиле, дуниялыкъ бла бир да иши болгъаннга ушамайды.

Хан, аллына келип, салам берди.

– Эй, мискин, кимсе, не адамса? Бу китапларынг да недиле? – деп сорду.

– Жулдузчума! – дегенди акъ кийимли адам. – Китапда жазыулагьа, кёкде жулдузлагъа къарап, адамланы жюреклеринде не болгъанын билеме. Хан: «Мени жюрегимдс бир умутум барды, сен аны билсенг, керти да билгич болгъанынга ийнанырыкъма, – деди.


Билгич, къолунда къаламын ханнга узатып, былай айтды:

– Жюрегингде не болгъанын бу къаламгъа айт, къаламны халына кёре, мен не муратынг болгъанын билирме.

Хан къаламны алды. «Я раббина, я Аллах, мени бир сабийим болмазмы?» –  деп, биягъында факъыргъа тюбегендеча, ниет этип, къаламны ёзюрюне берди. Ол да, хан этгенча, Аллахдан сабий тилеп, аны билгичге къайтарды.


Билгич, къаламны алып, тефтеринде кёп жазыула, чотла этди. Алагъа къарап, хыйсап этип, айтханды:

– Сизни  биригиз – хан,   экинчигиз   аны   ёзюрюсюз. Экигизни да сабийигиз жокъду да, жюреклеригиз такъырды. «Я раббина, я Аллах, бир сабийибиз болмазмы?» – деп, аны мурат этгенсиз.

Хан да, аны ёзюрю да, къууанып: «Сени билгичлигинг ксртиди», – деп, къолун тутхандыла, сыйлы кёргендиле.

 

 

Эки кёзюн тефтерине къадады,

Жулдузлагъа – жети кёкге къарады.

 

Жети кёкню измисин туура чекди,

Кёргенлерин алагъа баям этди.

 

Деди: «Кёкде жангы чыкъгъан жулдуз бар,

Шукур болсун: жарыкъ ызы, жолу бар.

 

Изми барды анда къызгъа, уланнга,

Дууа этер насыбына къууаннган.

 

Уллу Аллахдан изми былай болгъанды:

Кёкде сизге эки бала туугъанды.

 

Заман жетип, улан болуп туусала,

Дурусу ол – тенгле болуп турсала.

 

Бир аякъдан, алып, суула ичселе,

Ахырзаман дунияны билселе.

 

Жюреклери ачыкъ болса бир бирге,

Жарыкъ болса умутлары ёмюрге.

 

Къыз болсала, татлы болуп ёссюнле,

Бир бирлерин эгечлеча кёрсюнле.

 

Ариу болсун къылыкълары, халлары,

Уллу Аллахха аманатды жанлары.

 

Эй, дуния! Биригизге жаш туууп,

Биригизге къыз тууса уа, жарытып,

Сиз аланы муратларын сорурсуз,

Къол тутушуп, жууукъ юлюш болурсуз.

 

Кёкден келир эки жаннга сюймеклик,

Гюнях болур анга угъай демеклик.

 

Къыз да, жаш да аман бла ёлюрле,

Къыяма кюн даучу болуп келирле.

 

Билгичлени сёзюн эсге алыгъыз,

Зулму этмей, сиз жаннетге барыгъыз».

 

Айтды хан да: «Аллах берсе баланы,

Сюйюнчюге берирме мен къаламы!

 

Жашым болса – ёзюрюмю юйюне

Келечиле жиберирме, сюйюне.

 

Сыйлы кёрюп, къызын келин этерме,

Къабырыма ырахатлы кетерме.

 

Улан угъай, Аллах манга къыз берсе,

Эшт, Бахир, сен аны келин этерсе».

 

Бахир айтды: «Бизни сыйлы ханыбыз,

Тенг тюйюлдю даражабыз-къаныбыз.

 

Сен – жюйюсхан, мен а – сени къулунгма,

Ханны къызын тилеялмам улума.

 

Сёзюнге – къул, къор-садагъа ёзюрюнг.

Алай ачыкъ, халал эсе нюзюрюнг,

 

Хан башынга мени тийишли кёрсенг – 

Адам угъай – файгъамбарса жерде сен!»

Бабахан да, сёзюн къатлап, ант этди,

Ол антындан къайытмазгъа къаст этди.

 

Къол тутушуп, Бахир бла келишди,

Акъ кийимли билгич кёрдю ол ишни!

 

Билгич, ханны сёзюн жаратып, ыразы болгъанды. Къойнундан бир алма чыгъарып, юсюне дууала окъуп, эки кесип, экисине бергенди. Алгъыш этгенди.

Хан да, ёзюр да, бир бирлерине къарап, сейир болдула. Минг алтын берип, ыразы этейик деп къарасала, ол жокъ. Китапла да жокъ, олтуруп тургъан акъ тоханасы да жокъ. Учду, кюйдю, думп болду.


Кёп изледиле, тапмадыла.


Ашхам болургъа хан бла ёзюрю юйлерине къайтхандыла. Ашап, ичип, тилек этип, билгич берген алма жартыланы да ашап, жатхандыла. Ол кече экисини да къатынларына бууазлыкъ тюшюп, тогъуз ай, тогъуз кюн дегенде, Бабаханнга къыз, аны ёзюрю Бахирге уа улан туугъанды.

 

Аллах берди жарлы ханнга этек бала – 

Ол кеси сюйгенине этер чара.

 

Къыз тууду, нюрю болуп кюнден-айдан,

Унутмаз, бети жарый, кёрген адам.

 

Эштилдиле дауурбасла къагъылып,

Жер жерлеге сюйюнчюле жайылып.

 

Хан жаш болду, уллу тойла къурады,

Ат атаргъа усталаны сурады.

 

Кёп жерледен кёп жууукъла келдиле,

Бабаханнга алгъыш-къууанч бердиле.

 

Къагъанакъны Бахир бийик кётюрдю,

Сыйлы кёрюп, алтын бешик келтирди.

 

Сейир этип къызны нюр сыфатына,

Не атаргъа билмейдиле атына.

 

Кёп ахшыла кёп кюн даулаш болдула,

Жырчыладан, билгичледен сордула.

 

Китаплада Зухураны кёрдюле,

«Ол ат мынга тийишлиди!» – дедиле.

 


Жылла оздула. Зухураны ариулугъу дуниягъа айтыла башлады.

 

Кёз гинжиси, жаухар кибик, чачырай,

Болмагъанды дунияда бу чырай!

 

Бетини ингилиги – жаннет гюлю,

Сыфаты – тийген кибик эрттен кюню.

 

Къашлары – къалам тартып ызлагъанлай,

Ауазы – талда булбул жырлагъанлай.

 

Санлары – сууну субай къамишинлей,

Эринлери – эртте бишген жилеклей.

 

Хансарайда гитчеле эм уллула

Аны жанын сакълар ючюн турдула.

 

Онг жанында къыркъ къарауаш тохтады,

Сол жанында къыркъ къарауаш тохтады.

 

Хакимлени хан, суратып, келтирди,

Аны сейир бахчасына жан кирди.

 

*  *  *

Бахирни да уллу болду къууанчы,

Къартлыгъында болду сабий жубанчы.

Туугъан бала алай туусун нюрю бла,

Келе келсин дуниягъа кюню бла!

 

Кёкден изми келип аны эсине,

Айтды Бахир, сабыр, юйдегисине:

 

Тахир болсун балабызны тюз аты,

Толуп барсын дунияда мураты.

 

Къуш баласы, булбулу гюл бахчаны,

Аманатды Аллахха жангыз жаны.

 

Тахир бла Зухураны, эмчек анала, къарауашла салып, бирча ёсдюре эдиле. Экишер жыллары жетгенде, ала   бир бирлерин кёрмеселе, бирге ойнамасала да – жиляп башлай эдиле. Жети жыллары жетгенде, хан алагъа устаз тутуп, бирге окъутуп башлады. Тахир бла Зухураны закийликлерине сейир этмеген жокъ эди, бир кюннге бир ненча дерс алсала да, олсагъат окъуна билип болгъандыла. Бирге жюрюп, бирге ойнап, бирге окъуп, была бир бирлерин эгеч бла къарындашча кёрюп жюрюгендиле. Ариулукълары, асыллыкълары, халлары айтылгъанды.

Жетижыллыгъында атасы ёлюп, Тахир ёксюз къалгъанды.

 

Тахир бала жети жылгъа жетгенди,

Аны атасы дуниядан кетгенди.

 

Хан Бахирни ауушханын эшитгенди,

Хар керегин толусунлай этгенди.

 

Унутмайын турду керти ёзюрюн,

Эсде тутуп жууукълукъну нюзюрюн.

 

Зухура Тахирге гъашыкълыгъын12 сезип башлагъанды. Ол заманда дунияда Тахир бла Зухурадан чырайлы, ариу къан болмагъанды.

Зухураны сюймеклиги кюнден кюннге ёсе, чыдамы, тёзюмю, сабырлыгъы къалмай барады. Бир кюн, Тахир жукълан тургъанлай, Зухура, акъырын келип, Тахирни нюрлю жыягъындан уппа этип къачды. Тахир, уянып къараса –  Зухура андан арлакъда терек бахчада гокка хансла жыя тура эди. Тахир: «Айып болсун, Зухура, бу этгенинг неди, сен мени эгечим тюйюлмюсе?» – деп къычыргъанды. Зухура, уялгъандан къып-къызыл болуп, гюллерин да атьш къачды. Зухура андан ары кёп кюнледе,   Тахирге   кёрюнюрге уялып, дерсге жангызлай жюрюп тургъанды. Зухура Тахирден нелляй бир узакъ турургъа кюрешсе, аны жюреги Тахирге аллай бир тартдыргъанды, сюймеклиги аллай бир кючлю болгъанды. Аны ариулугъуна адамла, кёзлери къамап, къараялмай болгъандыла. Зухура Тахирге не кёп тарыгъыу кюй айтса да, Тахир къулагъына алмагъанды. Бир кюн, биягъы, Тахир жукълап тургъанлай, Зухура, тёзалмай, аны къатына келип, назик къолу бла бетинден акъыртынчыкъ сылагъанды. Тахир, уянып, Зухура аны къатында тобукъланып тургъанын кёргенди. Тенг къызыны бу къылыгъын адепсизликге санап, Тахир къол тышы бла Зухураны жыягъына ургъанды. Зухура ол кече кесини бу халына жиляп, былай тилегенди:

 

Махаббат 13 келди манга,

Жукъламай чыкъдым тангнга,

Бу къыйынлыкъ нек тюшдю

Къарыусуз сабий жаннга?

 

Сёзюмю эшитмезмисен,

Бир мадар этмезмисен,

Бу гъашыкъны жартысын

Тахирге бермезмисен?

 

Манга эримезмисен,

Халымы кёрмезмисен?

Бу аурууну жартысын

Тахирге бермезмисен?

 

Бу палахха кирмейин,

Гъашыкъ отун билмейин,

Билмез Тахир сырымы,

Сенден буйрукъ келмейин.

 

Жазыуланы къошуучу,

Жарсыугъа болушуучу,

Мен кёрген къыйынлыкъны

Жокъду къыйыры, учу.

 

Себеплик излеп сенден,

Жал барып хар эрттенден,

Тилейме, уллу Аллах,

Бу аурууну ал менден!

 

Зухурагъа келген сыйлы махаббатны эки юлюшден бири Тахирни жюрегине тюшдю. Тахирни да сюймеклиги ачыкъ болуп, аны жанын да кюнден кюннге чыдамсызлыкъ алып башлагъанды. Тахир бала, жан бала, не олтуруп, не туруп болалмай, ариу сыфаты эрип, саз бола, Зухураны из­лей эди. Кечелери, кюнлери ашсыз, суусуз кетедиле. Жыргъа уста Тахир алгъын шууулдагъан желлеге, суулагъа, терекледе безиген къушлагъа, терек шыбырдауларына эри-шип, жарыкъ жырлаучу эди эсе, энди мудах жырлайды. Аны мудахлыгъын кёрюп, терекле, аланы тюплеринде баргъап земзем суула, агъачда булбулла, жаныуарла да мудах болгъандыла. Жангыз да Зухура бир зат да билмегенча этип тура эди.

Бабахай, Зухура туугъанлай, кесини сейир-айбат бахчасында, къызына атап, ол   ойнай-кюле,   солуй   турурча, ариу къала-сарай ишлетген эди. Къала шорха суучукъну жагьасында болуп, гюл, терек бахчаны кесича, ариулугъу дуниягъа айтылгъанды. Бир кюн Зухура, эрикгенин кетерир ючюн, тенг къызлары бла айланыргъа, солургъа бахчагъа чыкъгъанды. Жырла, тарыгъыула айтып, суу жагъасында бир ариу терекни тюбюнде олтурду. Ичи от жана, аны сюйген Тахир, ызындан барып, къолун Зухураны бойнуна салып, къатында тобукъланды. Тахир кесине сюймеклик келгени бла, Зухура эгечи болмагъанын билгенди: Зуху­ра ханны къызы, кеси уа ханны ёзюрюню уланы болгъанын ангылагъанды. Зухура, Тахирге къарамай, бу кюйню айтды:

Зухура

Жол бла жолдашымса,

Сыр бла сырдашымса,

Къолунгу кетер, Тахир,

Сен мени къардашымса!


Тахир

Жол бла жолдашынгма,

Сыр бла сырдашынгма,

Мен ёзюрню уланы,

Не бла къардашынгма?

 

 

Зухура

 

Кёзюмча кёрдюм сени,

Кесимча сюйдюм сени,

Эсингдемиди, Тахир,

Жарсытхан чагъынг мени?

 

Тахир

Жау кибик, жана-жана,

Эриди алты саным,

Билмезликден этгенем,

Кечерсе, Зухура-ханым!

 

 

Зухура

 

Сюймеклигими кючюн

Кёз жашым этер захир.14

Чархымда жаным сенсе,

Кел, кёрюшейик, Тахир!

 

 

Тахир

 

 Гюл бахчагъа кюн тийсе,

Акъ чагъып, балли бишсе,

Андан ариу не болур, –

Эки сюйген тюбешсе!

 

Мындан сора Тахир бала Зухураны, жаш кёкюрегине къаты къысып, къучакълады. Эки сюйген жанла бирикдиле. Зухураны эринлери къызылы бла агъы тёгюлген жыякълары жаныпмы кетедиле дерча къабындыла. Ол, Тахирни къызыу ийнакълаууна жууап къайтара, аны бойнундан къаты къучакълап, махаббат кюйюне берилди. Андан сора бир бири къолларындан тутуп, жангы ийнарла айта, дерсге бардыла. Аланы сюйюп, сыйлы кёрюп окъутхан эфенди, аланы насыпларын кёрюп, дерс жууаплары, ёнлери жарыкъ болгъанына къууаннганды. Кеслери да таша, чола тюшгенлей, жырлап, бир бирлерине сюймекликлерин айта эдиле.

Кюнле, айла, жылла кете, Тахир бла Зухура да эсли, ёсюмлю болгъандыла. Ариулукълары аланы бир кёрген экинчи кёрмей тёзалмазча, алай эди.

Биягъы кюнлени бир кюнюнде эки сюйген, терек бах­чагъа барып, алтын сарайны аллында терек салкъынында олтурдула. Ол жерде Тахир таралып-кюйюп, былай башлады:

 

Зухура мени ханымды,

Дертиме дарманымды.

Чархымда харип жаным

Зухурагъа къурманымды.

 

 

Зухура

 

Сюйгенме, Тахир, сени,

Къул этдинг ахыр мени.

Чархымда жаным сенсе,

Кимди сюймеген сени?

 

 

Тахир

 

Сен – ханны жангыз къызы,

Кёкню жарыкъ жулдузу,

Атанг, тенг кёрмей мени,

Бузар умутубузну.

 

 

Зухура

 

Тахир – илячин къушум,

Кёкде жарыкъ жулдузум,

Атам, тенг кёрмей сени,

Жилятмаз жангыз къызын.

 

 

Тахир

 

Мен башха отда кюйсем,

Сенден ёзгени сюйсем – 

Жетмей къалсын муратым,

Билгин, Зухура, аны сен!

 

 

Зухура

 

Акъылгъа башханы алсам,

Сенден ёзгеге барсам – 

Жаханим болсун жерим,

Билгин, Тахир, арыслан!

 

Бу сёзлени айтып, Зухура, алларында тёгереги мермер таш бла жасалгъан шаудандан ууучу бла суу алып, аны Тахирге ичирди. Тахир, сууну ичип, Зухураны къолларын кёкюрегине къысып, айтды:

 

Зухура – жаным, борагъым,

Сууда жюзген дуудагъым,

Сенсиз къалса дунияда,

Къуу болур мени жаным!

 

Андан сора Тахир да, шаудандан ууучу бла суу алып, Зухурагъа ичирди. Зухура да, Тахирни къолларын кёкю­регине къысып, бу кюйню айтды:

 

Тахир, къашларынг къара,

Этдинг мени ауара.

Къайытмам бу сёзюмден

Ёлсем а – жокъду чара.

 

Тахар дагъыда жырлады:

 

Кёл этди этегими

Кёзюмден акъгъан жашым.

Къайытмазма сёзюмден,

Кесилсе хайран башым!

 

Бу хал бла заманла оза эдиле. Суула бара эдиле, халкъланы арасында быланы хапарлары айтыла эди. Тахир бла Зухураны къайгъылары жокъ, жюреклери да  – шат. Бир бирлерин татлы сюйгенле, айтылгъан хапарладан бурун сюйгенлеге тюшген къыйынлыкъланы биле эдиле. Алай кесибиз да алача болурбуз деп, акъылларына келмегенди.

Ол ёмюрледе уллу сюймеклик шашхынлыкъгъа санала эди. Сюйгенлени бир бирге бермеклик уллу айыпха, терс ишге саналгъанды. Нек десегиз, жюрегине уллу сюймек­лик тюшген адамны телиге санагъандыла. Шериатда уа телиге къатын алмазгъа, тели тиширыуну эрге бармезге деп айтылады. Тахир бла Зухураны уа жюреклерин сюймеклик алгъандан, бу тюрлю затладан хапарлары болмагъанды. Зулму, къарангы дуния ала кибик кёп таза сабийлени насыпсыз этгенди.


Бир кюн Тахир, Зухурагъа тюберге ашыгъып баргъанлай, жансызлагъа жан салгъан, жюреклени бир бирге ачхан сейир тартыула, макъамла эшитип тохтады. Барып къараса, – бир узун бойлу, сарысакъал киши, тюрлю-тюрлю сырыйналаны, сазланы15 кезиу-кезиу согъуп, аламат макъамларына халкъны тынгылата эди. Тахир бала, жыргъа, макъамгъа уллу сюймеклиги, хунери да болгьандан, жаны ол тартыулагъа кирип къалды. Акъырын барып, халкъгъа къошулду. Кёп тынгылады. Сазчы сазын алай «жилята-улута» эди, алай ариу макъамла согъа эди – Тахир ол бошап къояды деп къоркъады. Болсада хар затны чеги, ёлчеми болады – сарысакъал макъамчы ахыр арып тохтады. Халкъ чачылды. Тахир макъамчыны къатына барып: «Ассаламу алейкум!» – деп, сырыйначыны къолун тутду. Кесини атын, муратын айтып, макъамчы аны кесини хунерине юйретирин тиледи. Уста: «Кел, балам, мен билгенден юйретейим, сёлешгенинге кёре, фахмунг барды!» – деп, аны биргесине элтди. Ол кюнден башлап уста аны онеки тюрлю сазда согъаргъа юйретип тебиреди. Тахир бир кёргенин, экинчи сормай, женгил алып болгъанды. Макъамчы бир зат сокъса, ол тартыу не къыйын болса да, Тахир аны онеки тюрлю сазда да олсагъатдан согъуп къоя эди. Къарт уста, муну закийлигине сейир-тамаша болуп, бир айдан сора анга дере бергенни къойду, кеси, аны сокъгъанына тынгылап, андан юйренип башлады.

Зухура да, Тахирни саз согъаргъа,   тюрлю   макъамла чыгъарыргъа юйреннгенин кёрюп, аллай усталыкъ бла ай­тылгъан бир тиширыуну устазгъа тутду. Зухура да, саз согъаргъа юйренеди. Была экиси да уста сазчыла, сырыйначыла болдула. Сюймеклик кюйлени бир бирге саз согъуп, жырлап айта эдиле.

Бир кюн Тахир, Зухурагъа айланып, саз согъа кетип, сюймеклик оту жюрегинде бютюн да уллу жанды. Ол заманда кюе-бише, Тахир бу кюйню айтды:

 

Сюймекликге тюшгенли,

Къалмагъанды намысым,

Омакъланма, Зухурам,

Жокъду мени насыбым.

 

 

Зухура

 

Къайгъылы жюрегими

Жубатама саз бла.

Айтхан ариу сёзлеринг

От жюрекге аздыла.


Тахир

Атынга табу этдим,

Антымы къабыл этдинг,

Кюл болуп бара эдим –

Сен бираз сабыр этдинг!

 

 

Зухура

 

Сазда ариу ойнауунг

Акъылымы алгъанды,

Кёзлеринги къарасы

Жаннган отха салгъанды.

 

 

Тахир

 

Гъашыкъ ичгисин ичдим,

Жаннган отунга тюшдюм,

Жанынг жанымда турмай,

Къыйынды мени ишим!

 

 

Зухура

 

Кёзлеринг  – кюле-кюле,

Сёзлеринг  – къууанч бере,

Тансыкъ болдум ёзюнге,

Тарыкъдырмай, кел бери!

 

 

Тахир

 

Нюр жаннганлай – къарамынг,

Жарыкъ тийген кюн кибик.

Къалтырайса къатымда,

Къар юсюнде гюл кибик!

 


Зухура

 

Виз экибиз бир къашда16

Сюймеклик ойнай башда,

Болурбузму насыплы

Бу махаббат къууанчда?

 

 

Тахир

 

Тахир деген атым бар,

Чий кюмюшден сазым бар,

Хан башымы кессе да,

Къайытмазгъа антым бар.

 

 

Зухура

 

Минг саз бирге согъулса – 

Макъамы сен болурса,

Айырылмабыз, Тахир,

Аллах жазыу буюрса!

 

Ол ёмюрлени адамлары, быланы бир бирлерине термилгенлерин эшите, сюйгенлеге игилик тилей эдиле. Кёкде къанатлыла, жерде къурт-къумурсхала Тахир бла Зухурагъа алгьыш этгендиле. Жайла келип, дуния кёгерсе – была гюл, терек бахчалада, бир бирге термилип, тарыгъыуларын жыр бла айта эдиле, тюбеселе – бир бирден айырылалмай болгъандыла. Къыш жетип, жерни, сууну, тереклени да къыртчын сууукъ бийлесе – Зухураны хансарайдан чыгъаргъа онгу болмай, сюйгенине термиле, кёзлеринден къан жилямукъла тёгюле эдиле. Амал болуп, Тахир хансарайгъа кирсе, Зухура аны къучакълап, санлары эригинчи, эси чыгъынчы ийнакъласа да – къанмагъанды.

Бир жол Тахир Зухурадан кюч бла айырылып, къалада къоюп, чыгъып тебирегенинде, Зухура жиляп, таралып, бу кюйню айтханды:

 

Жюрегими жарасы,

Кёзлерими къарасы,

Бир бирден айырылмауну

Жокъмуду бир чарасы?

 

 

Тахир

 

Жюрегими жарасы,

Кёзлерими аласы,

Эки сюйген бир болса, – 

Айырылмауну чарасы!

 

 

Зухура

 

Жюзюгюмю жези бар,

Бийик тауну кези бар,

Мени сайга берирге

Ёз атамы сёзю бар.

 

 

Тахир

 

Саз бауларым – жибекден,

Айтхан сёзюм – жюрекден.

Хан сёзюне ким базар, –

Къайтмаз зулму – халекден!

 

Тарыгъыуларын айтып, была бир бири къолларындан тутуп, бир бирге къарасала, жиляп къала эдиле. Неге жилягьанларын кеслери да билмегендиле. Сюйгенле сюймеклик жарсыулары бла, кюйгенле да ачы къадарлары, уллу бушуулары бла – кюнле, кечеле алай кетедиле. Тахир бла Зухура, сюймекликлери жаш санларын эрите, кёп затны эслейдиле, къадарларына да къайгъы, шургу этедиле. Зу­хураны ёз анасы ханыша Тахирни сансынмагьанын, аны Зухураны къатында кёрсе, бюсюремегенин эслеп – къууанчы мутхуз болду. Тахир бла Зухура кёрмеген къара боран аланы ызларындан сюрюп келеди.

 

Бу дуниягъа алай келед сюймеклик, –

Жер жарытып, жаз башы кюн къайтханлай;

Тангнга чыгъып, эркин учхан къанатлы

Адамлагъа сюйюнчюлюк айтханлай!

 

Бу дуниягъа алай келеди сюймеклик, – 

Ташны жарып, жашил кырдык чакъгъанлай;

Жесирлеге жан азатлыкъ берирге

Тау жоллада женгил атлы чапханлай!

 

Жашха, къызгъа алай келеди сюймеклик, –

Бу дуниягъа огъурлулукъ келгенлей;

Таугъа, ташха бет жарыкълыкъ береди,

Кюн да бизге тазалыгъын бергенлей!

 

Сюйгенледе хапар болмай хыйладан,

Къара дертден, харамжюрек зулмудан, –

Дуниягъа ариу кёзден къарайла,

Умут этап гитчеледен, уллудан.

 

Сюйген жанла, жангы чакъгъан тереклей,

Буз, боран да сакъламайын жашайла.

Игиликден толуп жаш жюреклери,

Жолларына бизден мадар сакълайла.

 

Алай биз а зулму тузакъ салабыз,

Болмаз ишге къыйналабыз, талабыз,

Заран болуп эки сюйген жюрекге,

Башыбызгъа кёп гюняхла алабыз.

 

Сюйгенлеге къара сабан сюребиз,

Ызларындан, итле кибик, юребиз,

Болалмасакъ – саныбызны тюебиз,

Ачыу этип, илибизден кюебиз.

 

Насыплыны насыбына зарлана,

Терк жегебиз къара ишге арбала,

Алгъыш угъай  – къаргъыш болуп жолубуз,

Барабыз биз ызларындан къармала.

 

Тахир бла Зухура да кюйдюле,

Ол зарлыкъны къаражалын отунда.

От ёчюлюр, терек къурур, жыр тохтар

Хыйлачыны уу тырнакълы къолунда.

Фитначыны къул жасагъын бер, Кязим,

Хыйлачыны хауле итлей кёр, Кязим.

Бу дунияда сюйген жолун кесгеннге

Налат бере, ийман бла ёл, Кязим!

 

Хапарлада антыла келгеннге кёре, Бабаханны Араб деп, тилчилиги, зарлыгъы, бузукъчулугъу, къылыкъсызлыгъы битеу халкъда айтылгъан бир къулу болгъанды. Аны сюргени жаланда хыйла, фитна эди. Арабны хансаранда ки­ши да сюймей эди. Бабахай аны, табаны бла уруп, къатындан къыстаучу эди, хан анга жийиргенмей да къарамагъанды. Кёп кере, ол фитна мардасын оздургъанда, асмакъгъа асаргъа да буюргъанды. Дагъыда асдырмагъанды. Билсегиз – асдырлыкъ да тюйюл эди. Нек болгъанын да айтайым: Араб кибикле ханлагъа, ханланы тёгереклерине жортхан мыртазакълагъа керекдиле. Аласыз, ала билдирген тасхасыз ханла кимлени асдырлыкъдыла асмакълагъа? Кимлени атарыкъдыла терен, къарангы зинданлагъа? Алайсыз а хан – хан болмайды. Хар ханны да, патчахны да тёрт къолу болады: онг къолу, сол къолу, асмагъы, зинданы. Терк къоратыргъа сюйгенин онг къолу бла асмакъгъа «асдырады, бойсундурургъа, къул этерге, кёл кенгдирирге сюйгенин а – сол къолу бла зинданнга атдырады. Аны билип, Араб кибикле ханны тёрт къолу да бирча болургъа сюедиле, ишлерин билип, кеслерин уста жюрютедиле. Аллайла дуния жаратылгъанлы да болгъандыла, мындан ары да къурумазла.

Тахир бла Зухура бир бирлерин сюйгенлерин кёрюп, Араб типиски этип башлады. Аны къанын зарлыкъны оту къайната эди.

Бир кюн Тахир бла Зухура терек бахчада тюбеширге бир бирлерине сёз берген эдиле. Фитначы, хыйлачы Араб, муну сезип, бахчагъа аладан алгъа барып, терек артына букъду. Бир кесек замандан сора Тахир бла Зухура да ол терекни тийресине келип тохтадыла. Сюйгенле хар заманда бир затны юсюнден айтадыла, ол да – сюймекликлериди! Тахир бла Зухура да, ёмюрлеринде биринчи кере тюбешгенча, бир бирлеринден тансыкъларын алалмай, бир бирлеринден къанмай, жангы кюйле, ийнарла айтып, дагъыда айырылып кеталмай, кёп турдула. Араб, сыпдырылып, бахчадан чыкъгъанды. Келип, халны-хапарны Зухураны анасына айтханды:

 

Жалгъан сёзню сёлешмем,

Фитна бла кюрешмем,

Ханны жангыз насыбын

Факъырлагъа юлешмем.

 

Хан къызына, кёз салып,

Къарамагъан ким болур?

Аны мюлкюн, къаласын

Марамагъан ким болур?

 

Алай Зухура – жангыз,

Кёкде жангыз кюн кибик.

Аны тилер жигитни

Даражасы ким кибик?!

 

Кюнню, кёкден айырып,

Жерге атхан ким болур?

Учхан жулдуз башына

Жюген атхан ким болур?

 

Ташалашып, бахчада

Бирге жатхан ким болур?

Эрттен, ингир, эрикмей,

Къучакълашхан ким болур?

 

Тахир бла Зухура

Аллай оюн къурдула:

Кёз туурамда, бахчада,

Къучакълашып турдула.

 

Хансарайны эркеси,

Адамланы тюлкюсю –

Хайран Тахир къызынгы

Этеди эл кюлкюсю.

 

Улан деген Тахиринг

Аман акъыл этгенди,

Халкъдан сыйлы къызынгы

Жарыкъ нюрю кетгенди.

Бу хапарны эшитгенлей, Зухураны анасы, ачыуланып, кесин бузуп, ханнга баргъанды. Арап айтханнга къошхан да этип, Тахирни хыйлачы, бёрю сыфатха кийирип, ханнга башдан аякь айтханды. Бабахай бу хапарны эшитгенден сора, Тахирни атасына берген сёзю эсине тюшюп, сагъыш этди. «Заман болгъанды, Зухураны Тахирге берип, тоюн, къууанчын этерге керекди», – деп бичди. Ханышагъа къарап, сабыр халда былай айтханды:

Кёп къыйынны бир тынчы  –

Оюм этсек керекди:

Къызны, Тахирге берип,

Тоюн этсек керекди.

 

Ажайыпла айырып,

Журтну жыйсакъ керекди.

Сюйгенлени бир этип,

Сёзню тыйсакъ керекди.

 

Шербет сыра къайнатып,

Къонакъ алсакъ керекди,

Сёзюбюзге ёлмейин,

Туура къалсакъ керекди.

 

Алтын терек жондуруп,

Алтын къушла къондуруп,

Тилеклени болдуруп,

Къууанч этсек керекди.

 

Алтын сарай жасатып,

Айбат этсек керекди.

Оюнчула чакъырып,

Байрам этсек керекди.

 

Тулпар атла санатып,

Къурманлыкъла къанатып,

Халкъны анга къаратып,

Чариш этсек керекди.

 

Эсде тутуп ахырны,


Ёлюп кетген Бахирни,

Жауламай жаш Тахирни,

Оюм этсек керекди.

 

Хан баласы сундуруп,
Сый берип, учундуруп,

Бар тилегин тындырып,

Тоюн этсек керекди. 

Хазнабызны тенг этип,

Харакетле бюклетип,

Тюелеге жюклетип,

Берне берсенг керекди.

 

Болмай къаты, къарангы,

Узакъ этмей арангы,

Аллах берген балангы

Эрге берсенг керекди!

 

Ханыша, ханны юсюне сюелип, айталгъанын айтып, къызды. «Эй, жюйюсхан, уллу къыралгьа хан эсенг да, башынгда акъылынг жокъду, сант болгъанса, къызынгы къолунгда къуллукъ этип тургъан ёзюрюнгю къара уланына берирге айтаса, андан сора не ханлыгъынг къаллыкъды!» – деп, кёп масагъат этди. Ханышаны аузу от чагъады, боран салады. «Сен тели эсенг да, мен от ашамагъанма, барчы-келчиме жюрютюучю къул кишини жашына жангыз къызымы берирге! – деп, сёзню чорт салгъанды. – Бирси ханышаладан мени нем кемди? Мени къызым, ариулугъу дун-дуниялагъа айтылгъан Зухурам, бирси хан къызладан аман нек болады? Нек сындырыргъа керекме мен аны, этегине-женгине жетмегеннге берип? Хан келечиле, накъут-налмас жюкленнген тюе кериуанла сакълап тургъанымлай, бу не деген палахды! Хан, кеси ыразы болуп, жангыз къызын къулуна берирге, анга, журтун жыйып, той этерге, гёжефле жыгъышдырыргъа айтады! Аллайны мен айтып да эшитмегенме! Огъесе сен къартлыгъынгда хан болгъанынгы, атынг эшитилгенде, жер титиреучюсюн, душманларынг аллынгда тобукъланыучуларын унутханмы этгенсе?!»

Ханыша, аллайла айтып, къутура кетип, акъылдан шашханча, къычырыкъ этип, ауду. Аны сыйытына хансарайда болгъан халкъ жыйылды. Бабахай хайран болуп къалды.

 

Къатынладан асыл да жокъ дунияда,

Къатынладан чюйре да жокъ дунияда.

 

«Иги къатын тутсун, – дейик – хар киши!»

Аман тутса – кишини бармаз иши.

 

Сау къыралны титиретген уллу хан

Къатынына жюрютеди суу-къумгъан.

 

Жокъ эр киши, чюйре къатын бюкмеген,

Оноу да жокъ къатын бичип тикмеген!

 

Ханыша айтхан, Бабаханны юсюне сууукъ суу къуйгъанча, хош кёллюлюкден терк аяздырды. «Тюз келишмез, кертиси да, ёзюр бла хан жууукъ болуп тохтасала», – деп Ханышаны тюзге санады. Башына минг акъыл келди, билгични тилеги къабыл болуп, ол сабий кёргенде келген халаллыгъы кетди. Тахирге берген анты мутхуз болду. Кеси кесине былай айтды:

 

Бу сырны ким билгенди менден ёзге,

Амал бар ёзюрлеге къыз бермезге!

 

Тюз болмаз ол – тенг болуп къарауашха,

Хан къызы эрге барса къара жашха!

 

Баш уруп, арбазыма хан уланла

Ийсинле накъут-налмаз кериуанла.

 

Зухурам, ханыша болуп, бийлик этсин,

Тахир улан сарайымдан кери кетсин!

 

Шукур болсун, билмегенди бир киши,

Бахир бла сафар17 барып, болгъан ишни!

 

Болсада хан, акъылын ачыкъ билдирмей, ханыша бла кенгешди:

– Эй, сыйлы ханышам, уллу бийче, кёзюнг бла кёргюнчю  – Арапны сёзюне ийнанма, фитначы отну тамызыр! – деди.

– Мен эшитгенме, кёргенме, энди сен да кёр, сен – ханса! – деп, амалгъа уста ханыша Бабаханны кесин юскюрдю.— Къызынгы алтын сарайынгда, гюл, терек бахчангда терилтип айланнган Тахирге сени   кючюнг   къарымаса – мен аны жерин терк тапдырырма! – деп, къаладан чыгъып кетди.

Хан, ачыуланып, къозуп, Арапны чакъырды да:

– Тахир бла Зухура, бахчагъа чыгъып, бирге тюбегенлей – манга билдир! – деп, буюрду.


Ханны айтхылыкъ терек бахчасыны жашнагъан заманы болгъанды. Дунияны жарытхан кюн, ол бахчаны башы бла аууп, батыш жанына жууукълашханда, Тахир бла Зухура къолларында да сазлары, сырыйналары бла бахчагъа келдиле. Арап, былай кёрюп, чапханлай ханнга жетип, хапар берди. Ол а, Арапны биргесине келип, Тахир бла Зухураны марап тургьанды. Андан   хапарлары   болмагъан къыз бла жаш, бир кесек айланып, къууушуп, безиреп, насыплы жаш кюлкюлери бла гитче жашил талачыкъда тохтагъандыла. Бир бирлерине къарап, сюймеклик тарыгъыуларын айтып башлагъандыла. Кёзлеринде   сюймекликни ариу отлары   жана эдиле. Жашлыкъ   ишни   къайгъысыз къайыкъларына минип, шош толкъунлада   къалкъадыла. Арап: «Ай, ийсагъан,   жагъалашсала эди, бир   бирлерин къучакълап, уппа-чуппа этселе эди!» – деп, тилесе да, ала, бир бирге ариу ийнарла айтхан болмаса, намысларын атмагъандыла.

Тахир, сазда бир кесек мудах макъамла согъуп турду да, былай айтып жырлады:

 

Жюрегимде мудахлыкъ

Бир кюнде бир кетерми?

Хан, сёзюне табылып,

Бизни бирге этерми?

 

 

Зухура

 

Жюрекдеги мудахлыкъ

Ёмюрге къалып турмаз.

Эки дуния бир болса,

Хан берген сёзюн бузмаз.

 


Тахир

 

Жалгъан дуния ичинде

Къошулур кюн болурму?

Жюрекдеги къайгъыдан

Къутулур кюн болурму?

 


Зухура

 

Жалгъан дуния жангырып,

Къошулурбуз, Тахирим!

Уллу ханны сёзю бар      

Бир болурбуз, Тахирим!

 

Аллында кече Тахир аман тюш кёрген эди. Ол эсине тюшюп, мудах болду. Тахир Зухурагъа тюберге къууанып бара эди. Зухура да, бир ариу сууну жагъасында, сан-тюрлю гюл бахчада тохтап, аны   чакъырады, терк   жет деп ашыкъдырады. Энди бир чапсам жетеме дегенлей, Тахирни аллына бир къара ит чыгъып, аны Зухурагъа баргъан жолун кесди. Юсюне айланып, барыргъа, атларгъа къоймады. Тахир не къадар къазауат этип, амал излеп кюрешди эссе да, ол ит аны жибермеди. Мадарын тауусуп, тёгерегине къараса, бирси жанындан да бир гатча ит чыкъды. Эки да, бир болуп, Тахирни ортагъа алдыла, юсюне секирип, талап, жыртып башладыла. Тахир, калак итледен къачып къутулургъа деп, бир жанына секиргенлей, терен батмакъгъа тюшюп къалды. Андан чыгъаргъа не къадар адыргы этип кюрешсе, ол къадар терен батып бара эди. Тахир терлеп, кюйюп-бишип уянды.

Тахир бала ол кюн алайда къыйынлыгъына къыйынлыкъ къошулгъанын ангылагъанды, Зухурагъа айтмазгъа къаст этгенди. Болсада, аман тюшню   жорасын   ичинде букъдуралмай, сюйген къызына былай айтып башлагъанды:

 

Бир тюш кёрюндю манга:

Барайым дедим санга.

Эки ит, аллымы алып,

Барыргъа къоймадыла.

 

Барыргъа къоймадыла,

Кесилди мени жолум,

Эсиртди бу тюш мени,

Билмейме онгун, солун.

 


Зухура

 

Тахир, къарады тюшюнг,

Ахшы тюйюл келиши.

Жазгъанны кёрмей туруп,

Къазгъаннга кирмез киши.

 

Душман кирир арагъа,

Тюшербиз ауарагъа,

Сени менден айырып,

Салыр жюрек жарала.

 


Тахир

 

Къайгъы бла жубана,

Кюл болдум, жана-жана.

Не жерге атар бизни,

Билмейме, бу замана!

 

Кетген къайтмаз ызына,

Тюбемез хур къызына.

Жилярма сенден узакъ,

Этим-женим бузула.

 


Зухура

 

Кёз жашым агъаагъа,

Къыйынлыкъ алдым жаннга,

Тахир, бу жалгъан дуния

Харамды сенсиз манга.

 

Бирге учхан эки къуш,

Бири къалса – бири жокъ.

Сау-саламат дунияны

Сенсиз манга кюню жокъ.

 

Хан, быланы кючлю, таза сюймекликден ёзге бир бирге хыянатлары болмагъанын кёрюп, ханышаны сёзюне къарап, кесини Аллахха туура антын бузаргъа дегенине иш да сокъураннганды. «Зухураны Тахирге берирге керекди, бермесек да, гюняхлы боллукъбуз», – деп, сагъыш этгенди. Ханышаны къатына чакъыртып, ишни болушун, бахчада кёргенин, акъылына келгенин да айтды. Быланы тойларын этерге хазырлан деп буюрду.

Ханыша, эрини айтхан сёзлерин жаратмай, башын ары-бери чайкъап, гызт-тызт этсе да, къылыгъын билиучю болур эди, – ачыкъ сёлешалмай, ичинден дерт этип кетгенди. Ол, хандан таша, кеси амалын кёргенди.

Ол жерледе аты айтылгъан бир хыйнычы къуртха къатын бар эди. Ханыша, къарауашларын ийип, аны къалагъа чакъыртханды. Жанында олтуртуп, ишни болушун айтханды, ангылатханды: «Не да болсун, хан Тахирден ёнгелерча, ол аны эрши кёрюрча эт», – деп, нохтабаууна жюз алтын бергенди*. «Иш мен сюйгенча болса, дагъыда жюз алтынынг хазырды», – деп ашыргъанды.

Къуртха, алтын ахчаларына къууанып, тепсеп, юйюне келгенди, сюйюнюп, алдаучу хыйны къапчыгъын алгъанды. Ары-бери жортуп, обур дууала-хыйлала окъугъанды. Ашхамм жулдуз чыкъгъандан сора, барып, жангы къабырдан топуракъ алгъанды. Ол топуракъгъа да жюз тюрлю обур-хыйла дууала этгенди, къуртхадан сора киши билмеген ханс суу бла басханды. Андан сора, келтирип, ханышаны къолуна берип, айтханды: «Хан, суусап болуп, ичерге шер­бет сурагъан заманда, бу топуракъны къошуп, шербетни ичинде эритип, ичир, сора сейирликлени анда кёрюрсе!» – Ханыша, къууанчдан толуп: «Энди бир кёрейим, ким айт­хан болса да!» – деп, къуртханы хыйнысын эрине ичирирге тап заманны марап тургъанлай, бир кюн хан, суусап бо­луп, шербет изледи. Ханыша, жарыкъ болуп, шербет жарашдырды, къуртха айтханча этип, ханны сейирине къарады. Болсада хыйныгъа тели ханыша базыннганлыкъгъа, ол ханнга не эди, – тюрлендирмегенди.

Кюнле озгъандыла. Уллу ханладан келечиле келе эди­ле, Зухура къатына къоймагъанды. Хан ханлыгъын этди, хан жууукълугъун изледи.

Бир кюн а, сакъалын къалтыратып, къыжырыкълап, былай буюрду:

– Тахир бла Зухураны бир жерде къоймагъыз. Тахир сарайдан тышында, башха юйде турсун! Зухураны къатына жанламасын!

Сёзюне ётюрюкчю, хыянатчы болгъан хан, бу буйрукъну бергенден сора, эки сюйген бир бирден айырылдыла. Жерни юсю, дунияны башы былагъа къарангы, тар болду. Бир бирге термилген жарлы жанланы сюймекликлери, от-жалын болуп, онгларын ала эди. Бирге туруп да бир бирлеринден тансыкълыкъларын алалмагъан Тахир бла Зу­хура энди кёкде къанатлыла, жерде кырдыкла жазыкъсынырча болдула. Тахир, саз согъуп, кюй айтып, кесин жап-сара эди. Бир кюн Тахир, хайран болуп, Зухураны аты бла бу кюйню айтханды:

 

Айып этмегиз, тенгле,

Сабырсыз болса жаным.

Зухурадан айырылгъанлы

Къарангыды заманым.

 

Кёп къыйналдым, жилядым,

Тели, хайран, сылхыр мал!    

Дуния тар, къарангы – 

Жокъду бизге бир амал!

 

Тахир жюрек къайгъыларын, тарыгъыуларын, Зухурагъа сюймеклигин, быллай кюйле, ийнарла этип, жоллагъа, баргъан суулагъа айта эди. Жюреклери такъыр адамла, махаббат отунда кюйгенле, жырны магъанасын, багъасын билгенле Тахир айтханланы жыйып, излеп, табып, кеслерини тефтерлерине жаза эдиле, халкъ жыйылгъан жерледе жырлай эдиле. Сюймекликни сыйлылыгъын билгенле ала­ны бир къауумларын Зухурагъа да тапдыра эдиле. Алай бла сюйгенлени хапарлары дуниялагъа жайыла эди.


Бир кюн Зухура атасына жал барып тиледи:

— Уллу хан, мени сыйлы атам! Манга бир къала ишлет. Ол чыгъышха, батышха да баргъан жолланы юсюнде болсун. Анга аллай терезеле салдыр –  мен баргъанланы, кетгенлени, келгенлени да кёрюрча. Жоллагъа къарай, эрикгеним кетерча, узакъ кериуанла мени жюрегими ачарла, къайгъыларымы чачарла.

Зухура туугъанлы ойнап, кюлюп туруучу Бабахай, энди къынгыр сёз эшитгенлей: «Асмакъ! Асмакъ!» – деп къычырып тохтайды. Башха заманлада, шашхан этгенча, къалада ары-бери жёбелеп, нек жёбелегенин а кеси да билмей, айланады. Зухураны кёз жашлары аны жюрегип эритгендиле ол кюн. «Ахшы, къызым, балам, сен айтханча, тюз аллай къала ишлетейим!» – деди. Шахарында битеу да белгили усталаны жыйып, Зухура сюйгенча къала ишлерге буюрду.

Устала аллай къала ишлегендиле – башына къарасанг, кёз къаматхан, ичине кирсенг – тюбюнде аякъларынг учхан, къабыргъалары жаухарча жанып, бетинги, къанынгы да кёргюзтген! Терезелерине келгенде да, ала дунияны тёрт жанындан да узакъдагъын – жууукъ, алашадагъын – бийик, бийикдегин – алаша этип кёргюзтгендиле. Дунияны тёрт жанына да кериуанла, жолоучула, Аллах жолун излеген гъашыкъла, мискин мухажирле – бары Зухураны бу къаласына сейир этип оза эдиле.

Къала битгенлей, Зухура, эмчек анасын да алып, ары кёчгенди. Зухура да, атасына ёчюкленип, къатына эмчек анасындан башха адамны къоймай эди. Бир кюн Зухура, къалада олтуруп, акъыртынчыкъ саз согъа, тарыгъыуларын айта эди. Эмчек анасы, къатына келип, аны сейирлик кюйлерине тынгылап, къатында олтурду. Зухура, эмчек анасына айланып, былай айтып тиледи:

– Бир сорлугъум барды санга, манга берген акъ сютюнг бла тилейме, жашырмай айт!


Эмчек ана:

– Неди сорлугъунг, балам? Айт, мен билгенни сенден жашырмам, – деди.


Атасыны кюйсюзлюгю ачытхан Зухура былай сёлешди:

– Тахирни хан сарайдан нек къыстадыла? Аны менден былай узакъ нек этдиле?


Эмчек анасы, жарсып, бу хапарны айтханды.

– Зухура, ханым, халалым, жазыуунг – къыйын, мадар – аз, бу дунияда махаббат отун ёчюлтюрге ким кюрешмейди?! Сен да зарлыкъны, менсинмекликни оюнчагъы болдунг. Тахир бла сени таза сюймеклигигиз къара Арабны зар кёзлерин чыгъарып, ол малгъун ызыгъыздан болгъанды. Марап, къарап, хар сёзюгюзню, кюйюгюзню эшитип тургъанды. Барын, барып, ханышагъа айтханды. Зухура, балам сени ананг бу ишни болурун сюймегенди, къара Арабны къозутуп, ханнга да тил этдиргенди. Араб, сыйлы ханыбызны бахчагъа элтип, Тахир бла сени къалай тюбешгенигизни кёргюзтгенди. Алай, сизни сюймеклигигизни кёрюп, ханыбызны жаны ауругъанды, сени Тахирге берирге таукел болгъанды, той къууумгъа кирип, ханышагъа айтханды. Ханыша, сыйлы ханыбыз бу ишни этмей къоймазын ангылап, аман акъылгъа, керахат ишге берилгенди. Хыйлачы къуртха къатынны чакъырып, хыйны этдиргенди. Мен билген олду, Зухура, алтыным.

Зухура, бу хапарны эшитгенде, эси аууп, кёп заманны къайтышалмай тургъанды. Эмчек анасы, чечек-гокка хансладан дарман суула этип, аны бла бетин, къолун, аягъын, башын сылап, сюймеклик кюйдюрген балагъа минг амал эте эди. Къайтышса, кёзлерин ачса, къатында Тахирни кёрмей, дагъыда жиляп, кёкюрегин кёл этип, аууп къала эди. Чолпан кёзлери, къалам къашлары, акъ бети мутхуз болдула. Аны жанына, эсине къоркъуп, эмчек анасы болгьан ишлени анга айтханына сокъураннганды.

Эсине келген заманлада Зухура, туруп барып, къаланы терезесинден жарыкъ дуниягъа къарайды. Бир кюн Зухура къаладан алай къарагъанда, бир гъашыкъ киши Тахир этген сюймеклик кюйлени айтып бара эди. Зухура аны эшит­генлей, юйюнде кийимлерин жыртып, кесин талап, жангыдан жиляп башлады. Эмчек анасы жетип тутду, къарауашла гузаба болдула. Бир адам да бир амал да эталмай, ахырында кеслери анга къошулуп, жиляй эдиле.

Тахир шашхын да андан онглу тюйюл эди. Юйсюз болуп, таралып, къаланы тийресинде, бахчада, кериуан орамлада ачы кюйле, тарыгъыула айтып, ол да кюнюн аман бла оздурады. Бир кюн Тахир, алай айлана, жюрюй, Зухураны терезесини тюбюне келип тохтады. Кесини келгенин билдирип, былай жырлады:

 

Къара бир ариу Зухура,

Дертиме дарман Зухура,

Берген сёзюн, умутун

Терк унутхан Зухура.

 

Хайран болгъан тенгинден

Хапары жокъ Зухура,

Сюйгени бла къалыргьа

Къадары жокъ Зухура.

 

Ашыкъ Тахир келгенди

Терезенги тюбюне,

Тынгыла бир, Зухура,

Сюйгенинги кюйюне.

 

Тынгыла, жазгъы гюлюм,

Къарачач, къаракъашым,

Сёлешсем – ариу тилим,

Хакъ жолунда жолдашым.

 

Кел, ийнагъым, къанкъазым,

Чолпан кёзлю ариуум.

Къыш болуп, чакъгъан жазым,

Къалмагъанды къарыуум.

 

Жарыкъ ауаз алдыргъын,

Кёзюме нюр жандыргъын,

Бу кюйген жюрегими

Бир сёз айтып, къандыргъын.

 

Кел, ийнагъым, булбулум,

Жарыкъ жаннган жаухарым,

Сакълайды Тахир къулунг,

Кёре къанлы жауларын.

 

Кёре къанлы жанларын,

Санга тартады жаным.

Кел, бийикде маралым,

Жарыкъ бериучю тангым!

 

Кел, къаланы ачайыкъ,

Бирге болуп къачайыкъ.

Душман табалмаз бизни,

Къайгъыланы чачайыкъ.

 

Керти сюйген жан болса,

Хапарымы алмазмны?

Жюрегимде къайгъыны

Жюрегине салмазмы?

 

Зухура, Тахирни ауазын эшитип, терезеге чапды. Эмчек анасы, ызындан жетип, тыяргъа кюрешди. «Тахир айтхан къанлы жаула кёрюрле, анга да, санга да жангы азап берирле, ачма, кёрюнме», – деп тиледи. Зухураны анга тынгылар къарыуу болса уа! Башын терезеден къаратып, ол да Тахирге бу кюйню айтды:

 

Эркинлик менде тюйюл,

Жокъ мени бир гюняхым.

Сенича, мен да хайран,

Кюеди мени жаным.

 

Кёкюрегимде жара

От болду, жана-жана,

Ашыкъ къыйынлыгъындан

Не кёрдюм, халны сура!

 

Тахир, жаным, солтаным,

Санга къурманды жаным.

Ёлсем, жесиринг болуп,

Олду санга дарманым.

 

Тахир Зухураны кёргенинде кёзлери къамап, къарангы атип, эси ауаргъа жетишди. «Аллах мени былай насыпсыз этип нек жаратханды!» – деп, ташха-суугъа табынды. Бираз эс жыйып, бу кюйню айтды:

 

Тахир къулду кесинге,

Булбулду нюр бетинге.

Ариу-ариу сёйлейсе – 

Ийнанмакъ жокъ сёзюнге.

 

Тахир кюйлеринде «насыпсыз Зухура» деп кёп къайтарып айтханында, Зухура, таралып, кесини насыпсызлыгъын билгенди. Зулму дунияда сюйгенледен насыпсыз ким болур! Тахир бла Зухура алай эдиле.

Тахир, кёп тарыгъыуларын айтып, Зухурагъа: «Биз былай не ючюн айырылдыкъ бир бирден?» – деп сорду. Зу­хура эмчек анасындан эшитген хапарларын, жиляй-жиляй айтды. Аны кёз жашлары, ариу бетин жуууп, инжи бюр-тюклеча, ёшюнюне тама эдиле.

Была бу халда, бири къаланы тюбюнде, бирси аны терезесинде тохтап, бир бирлерине сыр айтханларын, кюй этгенлерин душман кёзю чалгъан эди. Ол адам, къысха чабып, къара Арабха хапар берди. Малгъун Араб ол хапар-ны ханнга сууутмай жетдирди. Ары дери да Бабаханны тилчилери, малгъун мыртазакълары, Зухураны халындан изми берип, ханны къозутуп эдиле. Араб да ол иш бла келгенде, чамланып, кесин тыялмай башлады. Ачыуу къайнап, Тахирни тутуп келирге олсагъатдан башкеслеринден бир бёлегин жиберди. Ала жетгенде да, Зухура – къаланы башында, Тахир – къаланы тюбюнде, бир бирге къарап, кёл ушакъгъа кетип тура эдиле. Башкесле, буйрукъгъа кёре, къаланы тёгерегин алдыла. Тахирни тутдула. Ол кёзлерин Зухурадан алмай, аны атын айтып къычыра эди.

Тутхун Тахир баланы ханны аллына алып келдиле. Хан, къаны къызгъандан, тахында олтуруп туралмай, ары-бери къыстау жорта эди.

 

Бир ханы кертилиги кемсиз болмаз,

Бир тутса, терсни-тюзню сюзе турмаз.

Къарыусузгъа, тюз болуп, тёре къурмаз,

Зорлукъ таба, игиликге баш урмаз.

 

Кертиди: «Ханны сёзю – жалгъан» деген,

Жан билмез бир ханны да кёлюндегин.

Айтханы, къайтханы да женгил болур, –

Ичинде ибилис бар кёрюнмеген.

 

Ичинде ибилис бар кёрюнмеген,

Игиликге жол бермей: «Ёлюм!» – деген.

Тахыны алтынында, къылычында

«Залимге узакъ ёмюр келир!» – деген.

 

Хар хан да накъут-налмас къаласында

Сунады кеси олтургъан, кеси сюзген,

Жюрюйдю ибилисни къалкъасында,

Аныды къолундагъы къара жюген!

 

– Хей, башкесле! Къайдасыз?! – деп къычырды хан. – Жокъ этигиз бу нажасны! Башын кесип атыгъыз! Дауурбасла къагъып, халкъны жыйыгъыз! Ким болса да, мунуча ниет этген, хан къызыны къатына тийишген, – мындан тергеу, оюм этсин!

Ёзюрле, бирден болуп, ханны аллында кеслерин жерге атдыла, тобукъланып, алтын этеклерин жалап, жал барып: «Бу жол, не болса да, бу факъырны эркинлигин, къанын бизге къой, биз оноуун этербиз», – деп, тиледиле. Ёлюп кетген Бахирни бетинден Тахирге аланы жанлары ауруй эди.

Хан, къайтышып: «Къалсын бу жол ёлюмден! Бу жол сизни сыйыгъыз болсун, – къояма! Къысха заманны ичинде Мардин18 шахаргъа сюрюгюз, андан бери айланса, буйругъум – буйрукъду, соруусуз, жалдатлагъа берип, ба-шын кесдирликме!» – деди.

Алай бла ёзюрле Тахирни башкеследен тартып алдыла. Онгуна, солуна эгетле салып, узакъ Мардин шахаргъа атландырдыла. Ол шахаргъа баргъан жол да Зухураны къаласыны жаны бла ёте эди. Эгетле, Тахирни жолгъа чыгъарып, къаланы къатына жетгенде, аны жюреги жанып, кёзлери къаланы терезелерине аралдыла. Бети от болуп, солууу къызыу келип, бу кюйню айтханды:

 

Къардаш эдик жыйында,

Жолдаш эдик оюнда.

Анты урсун, сени атанг

Къоймады мени мында.

 

Атанг къолгъа алгъанды,

Зор кишеннге салгъанды,

Кери, тутхун этсе да –

Жаным мында къалгъанды.

 

Шагъырей жау чыкъмайын,

Жигит кёлю сынармы?

Сюйгенине жетмейин,

Сюйген кёлю тынармы?

 

Жесир бугъоу – бутумда,

Къайтыу бар умутумда,

Сюйгенни кючю жетмез

Сюйгенин унутургъа.

 

Хан къыйнайды жанымы,

Ичед таза къанымы,

Эсингде тут, Зухура,

Мени бу айтханымы:

 

Къадар жолум узакъды,

Халал кёлюм мудахды.

Хакъ жетгеннге ушайды

Айырылыр ууахты.

 

Эмчек ананы сютюн

Экибиз тенг ичгенде,

Айырылмазгъа ант этдик,

Турсакъ да бу кишенде.

 

Сен къалагъа къайтханда,

Анам чыкъса аллынга,

Къайдад десе уланым,

Налат бере къанлыгъа, –

 

Айтырса кёз кёргенни,

Атанг манга бергенни!

Сыйлы кёр, жан аурутуп,

Тахирни эсгергенни!

 


Бу ауур кюй къаланы терезесин ачдырды. Зухура, мудах, мутхуз кёзлери бла терезеден къарап, тёгюле, сытыла, Тахирни жолуна алгъыш этгенди:

 

Аргъымакъгьа миннгенсе,

Жесирликни кёргенсе,

Жанынг Зухура гъашыкъны

Сау тура ёлтюргенсе!

 

Эгет аскер онгунгда,

Алтын сазынг къолунгда,

Гюл ачылсын, жайылсын,

Тахир, баргъан жолунгда.

 

Насып болсун къардашынг,

Хызыр-Илияс – жолдашынг 19

Мудах болсанг, Зухура,

Булбул болуп, жырласын!

 

Кёрсенг узакъ жерлени,

Аллах сакъласын сени!

Кимге тилединг, Тахир,

Аманат этип мени?

 

Тахирни жюрегин – сюймеклик, бетин аулакъ желле кюйдюре, жесир жолуна атланды. Аягъында, къолунда бугъоу сынжырла зынгырдайдыла. Иги кесек узайгъандан сора, тюнгюлюп, артха къарады. Зухура, белине дери те-резеден бери чыгъып, аны ызына къатханды. Къутас чачы, тозурап, къаладан энишге тёгюлгенди. Тахирни аягъында, къолунда бугъоула жангыдан къалтырадыла, зынгырдадыла. Гъашыкъны кёлю жер бла тенг бола, къыйынлыгъындан бу кюйню айтды:

 

Къарай-къарай къалгъанса,

Жиляй-жиляй къалгъанса,

Мени хайран башыма

Бу къыйынны салгъанса.

 

Узакъ къалды юйюбюз,

Кёп махаббат кюйюбюз,

Къол тутушуп, бахчада

Бирге жыйгъан гюлюбюз.

 

Оюн ойнап, къууушуп,

Дерсге баргъан кюнюбюз.

Сабийликден, биригип,

Бирге айтхан сёзюбюз.

 

Тенг да туууп, тенг ёсген,

Бир ана сют ичирген

Жан тамырым, Зухура,

Жиляй къалдынг бюгюн сен!

 

Тохтады жаз тилибиз,

Кече болду тюнюбюз,

Энди бизге насып жокъ – 

Батды жарыкъ кюнюбюз.

 

Бу махаббат ичгисин,

Бирге болуп, тенг ичген,

Бу дуния халегин,

Бирге болуп, тенг кёрген,

 

Дугъум кёзлю Зухурам,

Керти сёзлю Зухурам,

Буюргъаннга боюн сал,

Мени эсли Зухурам.

 

Тахирни жюрек къыйынлыгъын, уллу термилиуюн кёрюп, аны Мардин шахарына сюрюп баргъан эгетлени кёзлеринден къан жилямукъла тама эдиле. Зулмулукъгъа юйренип, жюреклери ташча къатхан эгетлени былай адам сезимине келтирген Тахирни тарыгъыу жарлары, адамланы эслеринде къалып, алагъа уллу эриулюк бере эдиле. Ары дери, андан артха да сюймекликге аллай кюйле этилмегендиле, аллай ийнарла айтылмагъандыла. Тахир, сюймекликни уллу азабында, бетин кёкге, гъаршха айландырып, кёзлерин жумуп, къучагъын кенг аулакълагъа, Мекка-Мадинагъа керип, жалбара эди:

– Эй, жаратхан, мен зулму олжаннга кетип барама! Мени ташжюрек эгетле ашырадыла, ала окъуна жиляйдыла мени къыйынлыгъыма! Жарлы анамдан айырып, жан тамырым, кёз жарыгъым, сабийликден сюйген ийнагъым Зухурамдан узакъ этип барадыла, мен не этейим? Залимлик дуниясы мени жыкъды, хан кесине тенгни излейди! Азатлыкъ дуниясы да бир насыплыгъа келир... Уллу Аллах! Сен кёрмеймисе жаратхан жанларынга болгъан бу артыкълыкъны? Огъесе бизни да, бизни махаббатыбызны да сен жаратмагъанмыса? Аллах, нек жаздынг бизге бу жазыуну, не терслигибиз ючюн?!

Тахирни Мардин шахарына алып баргъан къалауурла, тёзалмай, насыпсызгъа кёз ачып къараялмай, кёз жаш тёге эдиле. Жарлыгъа болушургъа аланы да онглары жокъ эди. Алай жалбара, къутура кетип, Тахирни эси азса, дуния къатышып къалады. Аны юсюнде къара булутла ойнагъанча, кёк кюкюреп, жерге отла жаугъанча, элияла атылып, дунияны от алгъанча, жер тебиренип, элле, къалала оюлгъанча, Зухура да ол халабалыкъда къатыш-къутуш бола, чачы тозурап, бети-къуту кетип, уллу къычырыкъда Тахир­ни излеп айланнганча кёрюнеди.

Тахирни тёгерегинден алып, тохтаусуз баргъан эгетле уллу терен къолладан, къоркъуулу талан агъачладан къутулуп, кенг аулакълагъа чыкъдыла. Тамам жети кече, жети кюн жол жюрюп, Мардин шахарына кирдиле. Мардин шахарны тутмакъ юйюн, сурап, тапдыла. Тутмакъ юйню башчысына ишни болушун айтып, Тахирни анга тапшырдыла. Экинчи кюн эгетле ызларына атланнганда, Тахир аладан былай айтып тиледи:

– Сау-саламат, эсенлик-тынчлыкъ бла барыгъыз, узакъ Мардинни ачы тутмагъында къалгъан Тахирден салам айтыгъыз. Зухурагъа айтыгъыз – берген сёзюн унутмасын! Мардин шахарны къарангы, тар тутмагъында къалгъан насыпсызны эсинден кетермесин!

Эгетле, жети кюн, жети кече жол жюрюп, хан сарайгъа къайтдыла. Жесирни олжаннга бергенлерине шагъатлыкъ къагъытларын да кёргюзтюп, Тахирни жолда хапарын да айтдыла. Мардин шахарны тутмакъ башчысындан келген къагъытны да окъуп, ханны жюреги тынчайды, ырахат бо­луп къалды.

Тахир бала Мардинни къара тутмагъында, зиндан къарангылыгъында сюймекликни азабын чеге эди. Кюйле, назмула этип, бийик буруудан тышына ата эди. Ол назмуланы табып окъугъанланы жюреклеринде уллу жазыкъсыныу жаратылып, сюймекликни ала да сынай эдиле, махаббат хайран этген жанны жарсыуларына жарсый эдиле. Назмугъа, жыргъа ийнаныулары болгъанла, аланы къуран суралача кёрюп, бир бирден жазып ала, шахардан – шахаргъа, элден – элге, къолдан къолгъа ётдюрюп, жюрюте эдиле. Сюйгенлеге аллай къыйынлыкъ салгъанлагъа бар халкъла бир кибик, ит ириатын берип, чамланнгандыла.

Тахир, кечеси-кюню болмай, эсин ташламагъан заманда сюймеклигини кючю бла жырын айтып, шашхан заманларында Зухураны аты бла сант этип, жети жыл турду. Кюнлени хар кюнюнде, болуучусуча, Зухура эсине тюшюп, шашхын-тентек болгъанда, Тахир жюрек тарыгъыуун былай айтханды:

 

Гъашыкъ Зухура ханымы

Кёрюр кюнюм болурму?

Бу азапдан къутулуп,

Ёлюр кюнюм болурму?

 

Къара олжан туманы

Кетер кюню болурму?

Анам этген тилекле

Жетер кюнюм болурму?

 

Тилек жетип, хакъ жолум

Ачылыр кюн болурму?

Жюрекдеги къайгъыла

Чачылыр кюн болурму?

 

Бугъоу кесген жарала

Сау болур кюн жетерми?

Аллах зулмучулагъа

Жау болур кюн жетерми?

 

Жети жыл жесир болдум,

Къалмады кючюм, онгум,

Бийик буруу, къая таш, –

Къарасам, онгум-солум.

 

Зухура-ханым, сюйгеним,

Кюнде салам ийгеним,

Амал болмай жазгъаннга,

Отдан кёлек кийгеним, –

 

Сенсиз татхан туз-дамым

Къызыл къаннга ушайды,

Жарыкъ кюн да олжанда

Къара тангнга ушайды.

 

Зиндан къарангысында, жашаудан, сюйгенинден умут юзмей, Тахир дагъыда кеси кесине кёл этдире эди. Тансыкълыкъ жюрегин къаллай бир таласа да, жесирлик бла сюймеклик аны кючюн, онгун къаллай бир алсала да, Тахирге аллай бир кюч, къарыу келгенди. Аны себебинден, Тахирни инчиклерин, къол тамырларын бугъоу кесмегенди, умутлары, таукеллиги быллай жырлары бла дуниягъа жайылгъанды:

 

Жиляма, жаным, жиляма,

Кюн ызындан кюн келир.

Жарсыу берген иебиз

Бизге къууанч да берир.

 

Кюл, кёмюр этип тургъан

Къайгъы къачар, жиляма.

Бу эшикни бегитген

Бир кюн ачар, жиляма.

 

Тахирни Мардин шахарына сюрюп кетген кюнлеринден башлап, Зухура къырау къакъгъан гокка ханс къалай мууал бола эсе да, алай болуп, кюнлери, кечелери аман бла кете эдиле. Кечеден тангнга, жау чыракълай, эрип, тауу-сулуп бара эди. Кёзлеринден къан жилямукъла тёгюп, эси бла тургъан кюню аз болады. Жайыкъса, башын эмчек анасыны тобукъларына салып, терен кючсюне, Тахирни эсгере эди. Эмчек анасы, билген ариу сёзюн аямай, на-сыпсызны не къадар жапсарыргьа кюрешсе да, аны бир сёзю да Зухураны къулагъына кирмей эди.

 

Сюйгенлеге жапсарыу сёз керек тюйюл,

Жапсарыуну магъанасы терен тюйюл.

Сюйген жанла бир бирлерин кёрмеселе,

Сёз къураны сюйген жаннга себеп тюйюл!

 

Былай бла жылла ёте эдиле. Жай келип, дуния жашил кийимлерин кийсе, Зухура, тенг къызлары бла бахчагъа чыгъып, Тахирни ызларын излейди. Ол эслеп, кёрюп, Тахирни къолу тийген тереклеге, ташлагъа жыягъын салып, андан себеплик тапханды. Кюз арты жетип, къышхы желле, кеслерин билдире, сары алтын чапыракъланы жайны ызындан сюрюп, чулгъап, къатышдырып башласала, Зухурны халы да анга уша, ол хайран жанын къайры атаргъа билмей, кюнсюз бола эди. Тахирден бир хапар билсем деп, къаланы терезесинден жоллагъа къарай эди.

Кюнлени бир кюнюнде узакъ жолладан кериуан келгенин кёрдю. Кериуан къаланы къатына жетгенде, Тахир­ден бир изми биле болмазламы деген умутда былай жырлады:

 

Къошмусуз, кериуанмысыз?

Дертлеге дарманмысыз?

Къайгъысы кёп Тахирден

Бир хапар алгъанмысыз?

 

Кериуанда бир жырчы жаш бар эди. Зухураны жырын эшитгенлей, къолуна къыл къобузун алып, къалагъа къарап, жууап берди:

 

Саудюгер кериуанбыз,

Узакъды сафарыбыз.

Тахиринг кимди сени? – 

Жокъ андан хапарыбыз.

 

Кериуан Мардин шахаргъа баргъан жол бла озуп кетди. Жети кюн, жети кече жол жюрюп, кериуан Мардиннге жетгенди, Тахир тургъан олжандан узакъ болмай, ачыкъ майданнга тюшгенди. Кериуан алайда кечелик этерге тохтап, от, суу къайгъыгъа киргендиле. Кечени бир кезиуюнде, кериуан, Аллахха табу этип, ушхууургъа олтургъанлай, туурада тутмакъ юйню терезесинден бир термилген, къыйынлы ауаз эшитилди. Кериуан сюргенле: «Я рабби, бу не тауушду?» – деп, къыйынлы ауазгъа къулакъ салып тохтадыла. Олжан терезени чалдишинден, кериуан сюргенлеге къарап, Тахир былай сора эди:

 

Кериуан келди наз бла,

Тюшдюле ауаз бла.

Мен Зухурадан айырылгъанлы

Жубанама саз бла.

 

Кериуанда биягъы жырчы жаш, къобузун къолуна алып, жыр бла жууап береди:

 

Кюйлеринг жетди жаннга,

Жюрегим кюйдю санга.

Кимсе сен бу жерледе,

Атынгы айтчы манга?

 

Т а х и р

Атым къыйынлыд мени,

Къайгъымы жокъду саны.

Зухураны ийиси бар,

Къайда кёргенсиз аны?

 

Ж ы р ч ы

Этме кёзлеринги зар,

Тутма жюрегинги тар,

Жолда жолукъгъан эдик, –

Зухураны саламы бар.

 

Зухураны атын эшитгенде, Тахир, эси тайып, жыгъылды. Кёпмю турду эсин жыймай, азмы, – бир заманда, эси башына келип, аязгъанда, Зухурадан хапар сорайым деп, биягъы терезеден кериуан тургъан жерге къарады. Къараса, келген кериуан кетип, майданда аланы алыкъа ёчюлмеген отчукълары тютюн эте эдиле. Тахир андан да бек ёкюнюп, кёз жашлары зинданын кёл этдиле. Узакъ жоллада кериуанны къалай баргъаны кёзюне кёрюнюп, ала энтда да Зухураны кёрюрге боллукълары эсине тюшюп, термилди: «Ай ийсагъан, ол кериуанны жюк кётюрген тюелеринден бири окъуна болуп къалсам эди! Зухураны бир кёрюр эдим. Жаныуар болсам да, жюрек къыйынлыгъымы айтып, алайда жан берир эдим».

 

Харипликни мазасын

Сенден терен билген жокъ.

Сюймекликни азабын

Сенден терен кёрген жокъ.

 

Жети жылны зинданда

Жиляй, улуй тургъанда,

Жюрегим къутургъанда, – 

Санга табу этдим мен.

 

Ёз журтумдан узакъда,

Жети жылны тузакъда,

Кюн кёрмейин тургъанда, –

Санга табу этдим мен.

 

Зиндан жесирлигинден

Юсуфну да алгъанса,


Азап чекген къулунгу

Файгъамбаргъа салгъанса.

 

Къыргъый чабакъ ичинде

Къыркъма-къыркъ жыл кечиннген,

Жюнюсню да кечдинг сен,20

Изми бер ниетингден!

 

Тахир былай тилек этип, жукълагъанды.

Зухураны да, Тахир баланы да кюйлерин эшитип, азапларын кёрюп, жюрегине алгъан жолоучу шайыр жаш, кериуан бла атланып кетсе да, узаймай, къайтып келгенди. Ол Мардин тутмакъны эгетлерине кёп ахча берип, Тахир­ни къутхарыргъа деп келишгенди. Жасы заманда Тахир тургъан тутмакъ худжраны21 эшиклери ачылып, шайыр жаш ары киргенди. Аны жюрегинде да сюймеклик жарасы кюе эди, сюйген сюйгенни терк ангылайды, игилик тилейди. Ол жаш насыпсыз тутхуннга салам берди. Сюймекликден, къыйынлыкъдан безип, башы къатышхан Тахир бала Хызыр файгъамбар келген сунуп, баш ие, салам салгъанды, анга эриген, азгъан кёзлери бла сейирсинип къарагъанды. Шайыр жаш, Тахирни къайгъысына ёкюл болуп, былай айтып жырлагъанды:

 

Жиляма, Тахир, къардашым,

Къайгъынг манга жууукъду,

Сюйгенингден айырылсанг, –

Бу дуния сууукъду.

 

Манга да сен бир къара, –

Жюрегим – ачыкъ жара!

Бу дунияда не мадар

Бизнича болгъанлагъа?

 

Алай адам адамгъа,

Тутмайын жюрек къара, – 

Къыйын кюн кёзюне къарап,

Этерге керек чара.

 

Былай жырлап, дагъыда айтханды: «Эй, Тахир, сени къызыу кёз жашларынг, жюрек къыйынлыгъынг, мени жолдан къайтаргъандыла. Термилген Зухурангы кёрюп, махаббат насыбынга жетишсенг, мени да унутмазса. Аулакъда, бюгюн сенича гъашыкъ жолларын арытхан къыйынлы адам болгъанын эсинге тюшюрюрсе. Мени атым Келуланды». Былай айтып, ол эгетлеге къарагъанды, эгет Тахирни къолунда, аягьында бугъоуланы кесип алгъанды. Тахирни бугъоу ашагъан, къурушдургъан жерлерине къан жюрюп, ол терк окъуна тири болду. «Хайда!» – деп, Келиулан Та­хирни тюрмеден алып чыкъды. Олжанны бийик буруууну тышында Келиуланны жюйрюк тюеси хазыр болуп тура эди. «Мин, Тахир, мин! Терк мин, Зухураны, санга къарап, кёзлери сокъур боладыла», – деп, Келулан жарлы тутхунну тюеге миндиргенди. Тахир, Аллахха табу эте, жюреги Зухурагъа учуннгандан, анга бу азатлыкъны келтирген ахшы адамны да унутуп, жолгъа атланнганды.

Терк жюрюшлю, кёп кючлю тюе жети кюн бла жети кечеге Тахирни туугъан жерине, Зухураны алтын къаласыню тюбюне жетдирди. Ол заманда чыгъыш жаны къызара башлагъан эди. Тахир, тюеден тюшюп, жерге бауурланып, туугъан топурагъын тансыкълагъанды, анга азгъан жыякъларын салгъанды. Къаланы терезелери гам этилип тура эдиле. Тахир, терезе тюбюне жууукъ тохтап, бу назмуну айтханды:

 

Тюн жукъугъа кетипсе,

Уян, Зухура-ханым.

Тюш жукъугъа кетипсе,

Тур, Зухура, чырагъым.

 

Жан тёшекге жатыпса,

Жан жукъугъа батыпса,

Жесир кетген Тахирни

Сен, баям, унутупса...

 

Зиндан чекген жети жыл,

Сафар кетген жети жыл,

Жан жолдашынг келгенди,

Уян, ханым, ёрге тур!

 

Гъашыкъ Тахир келипди,

Харип Тахир келипди,

Сыфатынгы кёрюрге

Ол факъыр термилипди.

 

Узакъ къоюп жолларын,

Азат этип къолларын,

Азат Тахир келгенди,

Уян, мени солтаным!

 

Зухура бийче, ол кече сарайда эмчек анасы бла кёп олтуруп, тилек да этип, жатхан эди. Тахир, алайгъа келип, жыр бла Зухураны чакъыра туруп, Зухура тюш кёре эди. Тутмакъны темир эшиклери бузулдула, чачылып, кёкге сууурулдула, Тахир къара олжандан, къанатлы къуш бо­луп, учуп чыкъды. Олсагъатдан къара туманла седиреп, кёк чууакъ болду. Чууакъ кёкге Зухура да, акъ къанатлы болуп, учуп чыкъды. Энди учу-къыйыры кёрюнмеген эркин кёкде ала, акъ къанатлыла болуп, къалкъа эдиле. Тахир алгъа, бийикге учуп, Зухура да аны бир жете, бир артда„ алашада къала, ызындан бара эди. Дагъыда бир кесекден Зухура жер бла угъай, кёк бла келген къара атлыны кёрдю. Ол да Тахир болгъанын таныды. Тахир миннген атын къамичи бла урса, кёк жашнайды, хауада туякъ тауушла кёкню кюкюретедиле. Жаугъан жауунла, ол къара атны терлеген тамычылары болуп, жерге алай тамадыла. Кёк жашнатхан элияла Тахирни атыны туякъларындан чачырагъан жилтинле болгъанларын билди. Жерге жууукъла-шып, жата келген къара туманла да атны бурнундан, аузундан чыкъгъан тылпыуу болгъанын кёрдю. Энди Тахир бир таудан ауса, къалагъа жетип тохтарыкъды... Алай неди бу? Аллында къара тау эки жарылып, Тахир ары ташайып барады... О-о...

Зухура къоркъуулу тюшюнден элгенип уянды. Бетинден тер тамычыла агъадыла. Эсине иги да келир-келмез, терезесини тюбюнден бир ариу таралгъан шагъырей ауаз эшитип, чабып, терезеге барды. Терезени ачып къараса, тюбюнде бир зыккыл, арыкъ адам. Зухура аны таныялмады. Тахир баланы сыфатын жетижыллыкъ зиндан ашагъанды, чырайын,  кефин Мардинни желлери, къарангы къара тутмакълары кюйдюргендиле. Болсада, термилген жюрекле бир бирлерине тартдырып, тансыкъ кёзлери жилямукъла ийип, ала бир бирни терк таныдыла. Зухура, учуп, аны аллына тюшгенди. Тахирни кёзлерин жалан къоллары бла сюрте эди. Тахир да аны кёзюн-къашын, чачын ийнакълай эди, къолларын арыкъ бетине къыса эди. Бир адам сынамагъан, бир жан сезмеген тансыкълыкъны, сюймекликнн сынай эдиле. Былагъа келген халгъа агъачда жаныуарла да жиляр эдиле.

Зухура, эсин жыйып, къаладан алтын ахчала келтирип, Тахирге берди. «Тизгининги жый, апчыгъан булбулум, – деп юйретди сора. – Сакъалынгы, башынгы жюлют, кийимле ал, хамамгъа бар. Ананга къайт, факъырны бир къууандыр, сакъ болуп, кишиге кёрюнмезге кюреш. Душманларыбыз, жауларыбыз кёрмесинле. Манга келир заманынгы, жолунгу да мен билдирирме». – Аны бла Зухура Тахирни алайдан кишиге эслетмей ашырды.

Тахир, кёзю артха къарай, кетди. Эски юйюн табып, арбазгъа кирди. Кирсе уа, эшикле ичлеринден этилип, арбазда адам жокъ. Тахир, акъырын барып, эшикни къакъды. Анасыны: «Кимсе? Не адамса? Не керекди?» – деген ауазын эшитди. Тахир атын айтып, анасы да эшикни ачып къарагъанда, жашын таныялмады. Тахир кесин анасыны къучагъына атханда, анасы аны ауазындан таныды. Баласына жиляй, кёзлери сокъур болгъан ана, баласын къучагъына къысханлай, энтда да аны тартып, сыйырып кетедиле деп, жаны чыгъа, кёз жаш тёге эди. Тахир бла Зухура дуниягъа кёз жаш тёгерге жаратылгъандыла. Анасы, душманла-жаула кёрюрле деп, Тахирни хамамгъа иймеди, кеси суу жылытып, таза жууундурду, келсе деп, хазыр этип тургьан кийимлерин берди. Тюрлю-тюрлю ашла жарашдырып салды. Тахир, анасы этген ашны ашай, кёрген къыйынлыкъларын айта эди. Анасы жиляйды, къууанады. Былай бла бир кесек заман кетди. Тахир солуду, бети, кефи жерине келип башлады.

Бир кюн Зухура, Тахирге къагъыт жазып, эмчек анасына: «Муну элт да, Тахирге тапдыр», – деп тиледи. Зухураны эмчек анасы, къагъытны алып келип, Тахирге берди. Тахир Зухураны къагъытын ачып къарагъанда, анда: «Терен тансыкълыкъ саламладан сора, шахарны адамлары  тынчайгъан кезиуде,  сазынгы алып, къалагъа кел», – деп жазылып эди. Тахир Зухураны къагъытын окъуп, кёлю толду, ахтынып, тынгысыз болду. «Аллах бюгюн да бир чырмау чыгъарыр, манга бир палах туудурур», – деп, не олтуруп, не туруп туралмай, анга экинди бла ахшам арасы Мардинни къара тутмагъында жети жыл жесирлиги чакълы бир кёрюне эди. Юйден чыгъып, кюнню кёзюне да къарайды. «Жолунга теркирек бар, бюгюн жерингден нек тепмейсе? Огъесе менден аллыгъынг, берлигингми барды?» – деп, кюн бла даулаша эди. Былай бла ахшам къарангысы жетди. Адам аягъы да тохтады. Тахир, къобузун къолуна алгъанлай, Зухураны къаласы таба къууулду.

Зухура да Тахирден аз ашыкъмай эди. Терезени ачып: «Я рабби, келе болмазмы?» – деп сакълай, жан-жанына кёз-къулакъ болуп къарайды. Зухура, ай жарыгъында Тахирни ауанасын кёрюп, сагъайды. Тахир къаланы тюбюне келип тохтады. Бир бирни кёрюп, ийнакълап, тансыкъларын алдыла. Айтыр сёзлерин унутуп, бир бирге къарашып къалдыла. Сора Тахир, къобузун азчыкъ чалып, былай жырлады:

 

Мамукъмуса, жюнмюсе?

Бетими нюрюмюсе?

Аймыса не кюнмюсе,

Жюрекде тюйюлмюсе?

 

 

Зухура

 

Кюн кибик, жарыгъымса,

Чархымда бир жанымса,

Хар бир къылыгъынг ариу – 

Ёмюрге да ханымса.

 

 

Тахир

 

Онтёрткюнлюк айымса,

Аи жарытхан жанымса,

Сени ючюн чыгъарыкъ

Жанымы да жаныса.

 


Зухура

 

Ариуланы ханыса,

Жанымы дарманыса,

Зухураны сенсиз къоюп,

Энтда узайырмыса?

 

Была бу кече, бир бирге ийнарла айтып, бир бирлерин тансыкълап, кёп олтурдула. Тангны бети агъаргъанда, Тахир, къаладан чыгъып, анасыны юйюне келди. Зухура бла къалай олтургъанын, къалай насыплы да болгъанын жа-шырмай айтды. Арадан бир бёлек кюн озду. Тахир Зухурадан салам сакълай эди. Биягъы эмчек ана Зухураны къагъытын Тахирге жетдирди. Бу жол Зухура: «Тахирим! Ушхууурдан сора кел, сакълап турлукъма!» – деп жазгъан эди. Тахир аны окъугъанлай, кюн биягъыча жеринде тохтады да къалды! Сабырсыз болуп, ушхууургъа дери аманны кебинден тёздю. Тахир киши да билмеген таша жолла бла кече арасында къалагъа келди. Зухура, Тахирни келгенин кёрюп, терезени ачды, анга жибек аркъан атды. Та­хир, къалагъа чыгъып, Зухураны жети жыл кёрмей тургъанча, алай къучакълап, дагъыда тансыгъын алалмады. Быллай жашауларына ёкюнюп, Тахир мудах болду. «Бугъуп, буюгъуп, къача, кёче, къачаннга дери жашарыкъбыз, муну ахыры боллукъ тюйюлмюдю?» – деп, сагъыш эте эди ол. Тахирни мудахлыгъын кёрюп, Зухура тынгысыз болгьанда, Тахир, къобузун акъырын чалып, былай айтды:

Жюрекдеги сырланы

Айтырбызмы сёз бла?

Насып келген жылланы

Кёрюрбюзмю кёз бла?

 

Зухура да, мудах болуп, ёкюнюп, бу кюйню айтды:

 

Жюрекдеги сырланы

Ким айталыр сёз бла?

Насып келген жылланы

Ким кёралыр кёз бла?

 

Тахир бла Зухура, бу халда тюбеше, бир бирге сырларын, тарыгъыуларын айта, бир бирден къанып болалмай, къыркъ кюн турдула. Быллай зауукълу кечелеринде ала къайгъыларын унутуп,   танглары   къууанч бла атыучу эди. Танг атып, Тахирни кетер заманы болса, Зухура аны бойнуна чёргелип: «Энтда да бир кесекчик тур!» – деп, тилей эди.

Бир жол Тахир юйге къайтып, анасы соргъанда, ол къалагьа аркъан бла ёрлегенин, аркъан бла тюшгенин, къалада Зухура бла къалай олтургъанларын айтды. Анасы: «Та­хир, балам, душманларынг кёпдюле, барма, жюрюме, – деп, сагъайтды. – Бармай болмай эсенг, къалагъа чыкъма…»


Дунияда шуёхну – шуёху, жауну да жауу барды; бир зат бирси затны бузады, тюрленмеген зат жокъду. Жылны кезиулери бир бирни алышындырып   тургъанча, кечени ызындан кюн келгенча, къууанч бла бушуу алышынадыла, огъурлулукъ бла огъурсузлукъ тутушадыла, къарангы бла жарыкъ бир бирлерин   хорларгъа кюрешедиле. Муну кибик, Тахирни шуёхлары болгъан эселе да, жаулары-душманлары андан кёп болгъандыла. Атасы ёлмей, патчахны ёзюрю болгъанлай турса, Тахирни да душманларындан эсе, шуёхлары кёп болур эди, энди аны жояргъа кюрешгенле ол заманда аны ыразы этерге, кёзюню къарасы бла тенг айланыргъа кюрешир эдиле. Жарлыны жууугъу жокъду, Тахир а энди жарлы, жалынчакъ эди. Тынгылагъанла, Кязимни сёзюн эски этмегиз, ол да бурунгулуладан къалгъан сёзню айтады, китапладан окъугъанын, хадиследен билгенин жария22  этеди. Ёзге, къарыулу хар заманда тюздю, къарыусуз хар заманда терсди. Аны себебинден, къарыусузлагъа кюн болмагъанды. Хапарлада келгеннге кёре, анасы алай айтхан кече Тахир тюш кёргенди. Биягъы Зухурагъа атланып баргъанлай, тёрт жанындан тёрт къара ит чыгъып, тишлери от чагъа, Тахирни тёгерегинден алдыла. Тахир, не къадар къарыуун, амалын салып, къачаргъа, къутулургъа кюрешди эсе да, къутулалмады. Тёрт ит да, бирден болуп, аны таладыла... Тахир элгенип уянды. Тобагъа къайтды. Кеси кесине: «Быллай огъурсуз тюш кёргенимде, мени Мардин тутмагъына ийген эдиле. Энди уа не палах келеди башыбызгъа? Ишек жокъду, душманларыбыз кёргендиле», – дей эди. Андан сора Тахир Зухурагъа бармай бёлек кюн турду.

Тахирни келгенин, биягъы Зухурагъа жюрюгенин эшитип, Араб Тахирни ызындан болуп эди. Къаланы тумаландыргъан уллу терек бахчаны деменгили бийик агъачлары, къарангы терен мюйюшлери кёп эди. Ичи бла терен, ариу илипинле барадыла, алайладан да къалагъа бугъуп къараргъа тынчды. Араб, ма ол къарангы мюйюшледе, терек ауаналада тохтап, Тахирни марай зди. Айны он тёртюнчю кюню болуп, кюн кибик жарыгъан кечелени биринде, Та­хир, къалагъа келип, биягъы жип бла ары ёрлегенлей, малгъун Араб, къаланы къатына келип, Тахир андан чыкъгъынчы къарап, сакълап турду. Ол Тахир болгъанын, Зухура да аны сакълагъанын толу билгенден сора, ханнга чабып барды.

– О, мени сыйлы бийим, дунияны уллу ханы! Сени намысынга келишмеген, хансарайны бетин жойгъан иш болду – душманынг къайтып келип, сыйлы къалангы керахат этеди... Тахирди ол, сени буйругъунгу жукъгъа санамай, шахаргъа къайтып келирге базынып, кечеле бла Зухураны къаласына жюрюген... О, кёп душманланы титиретген, кёп жауларын аякъ тюбюне салгъан сыйлы ханыбыз, энди Та­хир кибик низамсызгъа кючюнг къарымаймы къалды? О, бетим тутмайды Тахир бла Зухураны арасында болгъан затланы айтыргъа...

Хан, сарыуу къайнап, тахындан секирип турду. Сол къолун жан сюегине салып; онг къолун сур силкиндире, алтын тыягъын жерге-жерге уруп, къычырыгъы бла хансарайны титиретди:

– Эй, Араб! Буйрукъ этеме...  Ол нажас энди  къаланы  тийресинде кёрюннгенлей, соруусуз, тутуп, аллыма алып келсинле! Аны кёрюп, ким тутмаса да, башын кесдирликме!

Араб, ханны быллай буйругъун алып, чабып чыкъды. Хан сарайны эгетлерин жыйып, айтды.

Берилген буйрукъгъа кёре, эгет аскер къаланы къуршалап, жашыртын жерледе, мюйюшледе бегиндиле.

Дунияны айлы кечелеринден бири эди. Чыгъыш жанындан жылы желле ура, тереклени башларын ары-бери чайкъайдыла. Адам аягъы тохтап, халкъ терен жукъугъа киргенди. Ол чакъда Тахир насыпсыз да, сюймеклиги къутуртуп, къоркъуулу тюшлерин, анасыны осуятларын да унутханды. Анасыны: «Душман кёзю жютюдю, жюрюме!» – деп сагъайтханын да эсге алмай, къалагъа келди. Аны сакълап тургъан Зухура да терк окъуна башындан аркъанны ийди. Тахир энди, тюшлери, анасы айтхан сёзле да эсине тюшюп, арсар болду, жип бла къалагъа чыгъаргъа унамады. Тахир тюбюнден, Зухура башындан бир бирге къа­рап турдула. Тахирни ёрге чыкъмазын билгенде, Зухура былай айтып жырлады:

 

Эрикмез эдим сенден,

Кирсем да барып кёрге.

Сен а эрикдинг менден – 

Сюймесенг, чыкъма ёрге!

 

 

Тахир

 

Сенден эрикген кюнюм

Ушар кьарангы кёрге.

Душман марайды бизни –

Къалай чыгъайым ёрге?

 

Зухура, Тахирни мудах кюйюн эшитгенде, анга бир хата боллугъун сезип, жиляды. Тахирни да, жюреги сюйген къызьндан айырылыр кюню жетгенин билип, кёлю толду, Зухурагъа къошулуп жиляды. Зухураны жюреги, тутхун кьанатлыны жюрегинлей, уруп, къызыл ингилик чапхан1 бети бла кёз жашлары, инжилеча, кёкюрегине агъа эдиле. Амалсыз дунияны жесирлери, араларында жер жарылып, кёчюп баргъанча, бир бирлерине къолларын узатып, жеталгъан а этмей, кюедиле.

Ол сагъатда, зорлукъ къапхан тартханла, Тахир бла Зу­хурагъа жууукъ келедиле, сёлешгенлерин эшитедиле, кёз жашларын кёредиле, махаббат кючлерине алынып, къалай тутаргъа билмей   турадыла. Алагъа   чабаргъа, тутаргъа алыкъа белги да берилмегенди.

Бир заманда артыкълыкъ дауурбасы къагъылды. Тёгерекден къылычла жылтыратып, сюнгюле узатылып, садакъ окъла жюзюп башладыла. Хан аскер бла алай келгенин кёргенде, Зухура, Тахирге жаны кетип, жилягъанын унутду. Аны къутхарыр амалда, былай айтып тиледи:

 

Тахир, жаным, сабыр бол,

Къылычынгы къыннга сал.

Атам кеси келгенди, – 

Керексизге тёкме къан.

 

Бар сен ханны аллына,

Баш ий, Тахир, къанлынга!

Сюйгенлеге кечим бар, – 

Къор болайым жанынга.

 

Сау адамгъа кюн чыгъар,

Сюйген эрни ким жыгъар?!

Айтханымы эт, Тахир, –

Къылычдан да жютю бар!

 

Кёп къайгъыны, азапны,

Кёп турса да, арты бар.

Къошулурбуз бир кюнде, –

Уллу ханны анты бар!

 

Мен атама барырма,

Къор-садагъа салырма,

Сёз эшиталыр ол болса, –

Сени тилеп алырма!

 

Тахир, Зухураны айтханын этип, къылычын къыннга салды. Болсада, халкъгъа къарап, Зухураны муратына артыкъ ышанмай, бу кюйню айтды:

 

Къатын кишини сёзю

Хайыр болсун кесине,

Тюз турмаз бир тюк къадар

Къатын киши сёзюне.

 


Зухура

 

Айтма бу сёзню, Тахир,

Къатынла табын-табын,

Къатынлада къатын бар, –

Хар сёзю созгъан алтын!

 

Тахир къылычын къыннга салып, баш ийип тохтагъанын кёргенде, Бабахай ат бла аны аллына келди. Тахир, къылычын тешип, къыны бла анга узатды. Хан, Тахирни къолундан къылычын кеси алмай, ёзюрюне буюрду. Ёзюр кьылычны алып, Тахир сауут-сабасыз къалгъанда, хан, тасха билдирмей, хыйла сёлешди:

– Эй, асылсыз, Тахир! Мен сени уланымча кёрюп ёсдюрген эдим, «Жастыгъынгдан   жау   чыкъсын», – деп этдинг! Аз сабыр болсанг, мен Зухураны кесим берлик эдим санга. Тёзюмлюк этсенг, мен да, намысынгы кёрюп, хан-лыгьымы санга къоярыкъ эдим. Ал энтда мени аллымда къолларынгы артха, уруш къанны къой!

Тахир, къолларын артха алып, башын энишге ийип тохтады.

– Эй, Тахир, къолларынгы кесим байламасам, эгетле къоймазла, манга ийнанырыкъ болурса? – деп, атдан тюшдю. Ёзюрню къолундан бугъоу сынжырны алып, Тахирни аякъларына, къолларына да салды. Андан сора Бабахан, атына минип, огъурсуз, харам бет алды, Тахирни табаны бла уруп, сюрюшдюре, эгетлени къолларына берди. Тахирни атха тагъып, сюйретип, хансарайгъа къайтып келдиле. Хан олсагъат окъуна башкеслерин чакъыртып:

– Бу бетсизни башын къысха кетеригиз! – деп буюрду хан. Бахирни унутмагъан, Тахирни аны бетинден кёрюп тургьан ёзюрле, биринчи жолча, ханны этегине жыгъылдыла. Жал барып, баш уруп тиледиле:

– Эй, Чыгъышны уллу ханы! Сени ючюн жан алыргъа, жан берирге да хазырбыз! Малгъун   Арабны   айтханына Къарап, Тахирни жойма! Тахир кибик батыр уланла сени къыраллыгъынга   керекдиле!   Душманыбыз   аллайладан къоркъурукъду ансы, бизденми къоркъурукъду, биз къууладан! Жашауун юзме батырны! Зинданнга да сал, сау къой асыл Тахирни!

Ханны эсине ханышаны   айтханы тюшюп,   ёзюрлерине тюрленип къарады. Ала, баш ура, артха сюрюшдюле. Ол Заманда Тахир, къолунда, аягъында бугъоуларын зынгырдата, алгъа бир атлап, назму бла сёлешди:

 

Хан сёзюнде турмагъан

Къара заман болдуму?

Жарлы Тахир дуниядан

Къорар заман болдуму?

 

Сюймекликге хыянат

Жетген заман болдуму?

Бу дуниядан кертилик

Кетген заман болдуму?

 

Хан бир азат къулуну

Сыйын кёрмез болдуму?

Боюн салып келгенде,

Кечим бермез болдуму?

 

Жалдатлагъа берсегиз,

Амалым жокъ бармазгъа,

Къара тюккюч юсюне

Жаш бойнуму салмазгъа.

 

Азат этген болсагъыз,

Тансыгъымы алайым:

Жан дарманым Зухура – 

Аны кёрюп къалайым.

 

Алмаз къылыч, къурч балта

Акъ бойнума салсынла.

Дун-дуния жыйылып,

Сейирге къарасынла.

 

Тахирни анасы, Бабаханны биринчи ёзюрю Бахирни къатыны Хубан хансарайда сыйлы тиширыуладан бири эди. Ханыша бла тенг болуп, татлы жашагъанды. Алгъа сабийсизлик, артда экисине да тенг келген насып би-рикдирип, ханыша бла ёзюрню къатыны бир бирден айырылмагъандыла. Бахир сау заманда Бабахай да акъылын жаратхан, бек да ийнаннган ёзюрюню бетинден Хубанны сыйлы кёргенди, Тахир бла Зухура бир бирлерин сюйюп, аны билгинчи, ханыша да аны тенглигин кери этмегенди. Андан сора уа ханыша, аны бла арасын терк айырып, хансарайдан къыстатхан эди. «Ёгюз ёлдю, ортакъдан чыкъды», – деп, Бахир ёлгенден сора Хубан да, кесини жерин билип, бир жанлы жашай эди.

Биринчи кере, Тахирни тутуп, Мардин шахаргъа жесир этип сюргенлеринде, Хубан, адыргы этип, таш, агъач чайнаса да, аны ханнга жибермегендиле. Бу жол, эгетлени хорлап, къалагъа кирип барды, ханны аллына келип, этегине жыгъылды. Ёзюрлени, эгетлени, къолларында балталары бла сюелген жалдатланы турууларында, ханнга айланып, назму бла былай сёлешди:

 

Къарар болсанг сёзге, сыйлы ханыбыз, –

Санга къурман бизни ёксюз жаныбыз.

 

Сыйлы ханым, бюгюн бала къуш тутдунг,

Къанатларын кесергеди умутунг.

 

Этегинге жыгьылады къарт Хубан,

Сен жазыкъсын, хатерин эт, сыйлы хан!

 

Мени ёлтюр, – сойма жангыз баламы,

Этме, ханым, сен кюнюмю къарангы.

 

Мухамматны аты бла тилейме,

Ханны сыйлы анты бла тилейме,

 

Зухураны къачы бла тилейме,

Жыл агъартхан чачым бла тилейме,

 

Тюбюнгдеги тахынг бла тилейме,

Башынгдагъы тажынг бла тилейме.

 

Бизге насып юлешиучю бийибиз,

Къуш баланы бутун, къолун ийигиз!

 

Жарлылагъа жарыкъ болсун оюгъуз,

Къуш баланы азат этип къоюгъуз!

 

Сени ючюн отха, суугьа киребиз,

Сен юйретип, аман, ахшы билебиз.

 

Сюймекликден шашхын болса къуш бала,


Тюзлюк болмаз, анга асмакъ къурсала!

 

Жангылгъаннга кечим болсун тёрегиз,

Жаннет ючюн хакъ фарызын тёлегиз.

 

Учхан къушну къанатларын къайырма,

Азап берип, нёгеринден айырма.

 

Сюймекликни Аллах болур базманы,

Хайран этип, ол къуумады азланы!

 

Айырса да, къутхармайын хорлукъдан,

Хан болмады сюйгенлени къоркъутхан!

 

Сыйлы ханым, сыйсыз ишге ашыкъма,

Къара тутуп, сюйгенлени ачытма.

 

Къуш балагъа ёлюм азап сынатма,

Зухураны, ёксюз этип, жилятма!

 

Кёп жылланы аны тилеп тургъанса,

Энди анга зулму тёре къургъанса.

 

Кёп болгъанды къалабызда къара иш,

Къайдан тюшдю башыбызгъа бу бедиш?!

 

Къуллукъ этдим сарайда мен, жаш эдим.

Сен халкъынга, къыралынга баш эдинг!

 

Эрлеге, жигитлеге сакъ жюрюдюнг,

Ала санга керегин уста билдинг.

 

Энди къайда хан излеучю игилик?

Огъесе, айт, Арабмы этед бийлик?

 

Дунияны бойсундургъан уллу хан,

Энди кеси бойсундуму зулмугъа?

 

Барыбызгъа ашау, жашау излеген,

Болдуму ол ёз къызын да сюймеген?

 

Къыралына уста хукму этиучю,

Болдуму ол энди баш да кесиучю?

 

Бахир бла къол тутушхан уллу хан,

Болдуму энди ёз антын да унутхан?

 

Сыйлы ханым, оюм этип къарагъыз, – 

Буруннгудан халкъгъа туура бу фарыз:

 

Бу дуния жалгъан болур, ётюрюк,

Жокъ адамгьа бу дуниядан элтирик.

 

Жокъ дунияда аны ахырын кёрлюк,

Жангыз бир хан болалмады ёмюрлюк.

 

Айтма сен да бу дуния мени деп,

Накъут-налмас кериуанла келир деп.

 

Алтын тахым ёмюрлюкдю демегин,

Ёз балангы жарлы болуп кёрмегин.

 

Алтын тахынг, накъут-налмас кериуан

Болалмазла Зухурагъа жан дарман.

 

Насып, бийлик, тах да къысха берилир,

Жалгъан дуния ёмюрлюкча кёрюнюр.

 

Бузулмайын къалмагъанды жангыз тах,

Къара жерге киредиле къул, патчах.

 

Аллах сюйген, масхап тутхан – файгъамбар,

Ол да кетди, ёлмезге деп ким тууар?

 

Базынмагъын жалдат тутхан балтагъа,

Балта болду кёп ханланы алдагъан!

 

Аллах бла файгъамбарны измиси:

Сабыр болур патчахланы игиси!

 

Сабыр болуп, ахшы тёре тёрегин, – 

Къуш баламы азат болуп кёрейим!

 

Хубанны къадар ахшы айтханы жюрегин жумушатып, хан бир кесек заманнга кесин кертиси да дунияда ханла­ны бек асылы сунду, кёлю да толду, къарт къатын, ёзюрле да ыразы болурча, Тахирни азат этерге, Зухураны анга берип, тоюн этерге ырымы болду. Сакъалы къалтырай, кёзлери жарып, тёгерегине къарады: ханышаны бойнунда сынжырлары, жаухар-кюмюш тагьыулары, къулакъларында къалакъ сыргъалары зынгырдадыла, чайкъалдыла, къутсуз бети агъарды, кёгерди. Хан эгетле бла ханышаны арасында тёрт гуппур болуп, жортуп айланнган Арабны да кёрдю. Сакъалы угъай, энди башы къалтырап, кёлю толгъанын, иги ырымларын терк унутду. Къолун силкип, кетеригиз деген белгини берди, олсагъат окъуна Хубанны, эки билегинден тутуп, артха сюйреп кетдиле, ёзюрле да седиредиле. Болсада хан Тахирни, жалдатлагъа бермей, зинданнга атдырды.

Тахир къарангы, сууукъ зинданда къурушуп юч кюн турду. Андан хапар билмеген Зухура, Тахир не болуп. къалды деп, къалада жиляйды, таралады. Атасына барып, тилерге умут этди да, къатына къоймай: «Къысха заманда эрге берликме, кесин хазырласын!» – деп айтдырды.

Бир кюн хан агъач усталаны чакъыртып: «Сал басхыч ишлегиз, аны юсюне уллу кюбюр ишлеп салыгъыз. Тахир­ни, кюбюрге бегитип, Шат суууна атыгъыз!» – деп буюрду. Устала сал басхыч ишлеп, юсюнде кюбюрню орнатдыла, Тахирни, сыртындан жатдырып, кюбюрге салдыла. Элтип, Шат суууна атдыла.

Ол кезиуде Зухура, ханны буйругъун эшитип, тенг къызлары бла Шат суууну жагъасьша чыкъгъан эди. Эгетле, келтирип, Тахирни кюбюр бла суугъа атханда, Зухураны эси азып, тенг къызлары тутдула. Суу себип, сылап, эсине келтирдиле. Зухура, акъылын башына жыйып, кюбюрню ызындан чапды. Жыгъыла, къоба, иги кесек барды. Тахир, уллу къара кюбюрге бугъоу сынжырла бла тагъылып бара, Зухураны къычырыгъын эшитип, халын сезип, уллу кюч бла ёрге болургъа кюрешип, башын кюбюрден къаратды. Зухураны кёрюп, тарыгъыуларын айтды:

 

Къайгъы бла ууалдым,

«Тенгизге кеме салдым»,

Къайытмаз жолгъа атландым,

Эсен къал, Зухура-ханым!

 

Зухура

Ай, Тахирим, Тахирим,

 

Гитчеликден жан-тиним,

Айырылыр кюн жетди,

Жазыуунга тёз, тенгим!

 


Тахир

 

Мен къатынгда турмадым,

Насып оюн къурмадым,

Малгъун къара Арабны

Къылыч бла урмадым.

 


Зухура

 

Эки къуш тенг ойнагъан,

Бир биринден тоймагъан,

Бу дуния тюп болсун,

Бизни бирге къоймагъан.

 


Тахир

 

Жанынг жаннга къошулуп,

Кёп кюн жюрюдюм бирге,

Жанча кёрген жан досум,

Болмадым эригирге.

 


Зухура

 

Аллах къыйын жазгъаным,

Азапладан талгъаным,

Жолдашы жокъ жанында,

Не болур Зухура-ханынг?

 


Тахир

 

Жилягъандан не файда, – 

Кёз жашынгы кёрюр жокъ.

Жашагъандан не файда, – 

Бизге насып берир жокъ!

 


Зухура

 

Жарыкъ жайым ётгенди,

Къууанч айым кетгенди,

Мен жилямай не этейим, – 

Къара кюнюм жетгенди.

 


Тахир

 

Зухура – жан жулдузум,

Сууда жюзген къундузум!

Жюрегим къалай сюер

Башха жерлени къызын?

 


Зухура

 

Жюрегими ортасы,

Минг хунерни устасы,

Тахир, сени къолунгда

Зухураны нохтасы!

 

Огъурсуз Шат сууу кесин сары къаялагъа, жарлагъа ура, кюбюрню уллу Багъдат тюзлерине алып бара эди. Ачлыкъ, суусаплыкъ, сюймеклик, ёлюм къазауатында сау къалгъан Тахир Зухураны кёрюрге термиле эди. Шат сууу, Тахирни ата журтундан узайта, юч кече бла юч кюн баргъанда, ол бийикде эркин учхан къушлагъа термиле эди, ала Зухураны кёрлюкдюле деп, сукълана эди. Бир кюн Тахир, алагъа къарап, назму бла былай тиледи:

 

Бийик учхан къушларым,

Зухурагъа барыгъыз:

Сау-саламат болурму,

Манга хапар алыгъыз.

 

Эркин учхан къушларым,

Хансарайгъа къайтыгъыз,

Шат сууунда Тахирден,

Соруп, салам айтыгьыз.

 

Азат учхан къушларым,

Сиз къалагъа къонугъуз:

Къайгъысы кёп Зухурагъа

Билек, къанат болугъуз.

 

Шат сууу жайылып, шош баргъан жашил аулакъла Гул патчахны жерлери эдиле. Шат суууну жагъасында аны ул­лу къалалары, къалаланы тёгереклеринде, аны кибик, ул­лу терек бахчалары болгъанды. Шат сууу, Тахирни элте, аланы сейирлик бахчаларыны ичлери бла барлыгъын да Зухура биле эди. Зухура Гул патчахны къызлары бла, къагъыт жазып, къагъыт алып, шагъырейлик жюрютюп бол­гъанды. Бу себепден, Зухура алагъа къагъыт жазып, Тахир­ни аманат этерге деди. Мычымай, аны жазып, эмчек анасыны къолуна тутдурду. «Анам, бу къагъытны Гул патчахны къызларындан бирине къысха тапдырырча эт», – деп ти­леди. Зухураны эмчек анасы жолгъа атландырырча адам изледи. Аллай адам тапды. Нохтабауун да этип, жолгъа терк къурады. «Атынг, Шат сууундан терк барып, Гул патчахны жерлерине Тахирден алгъа жетерге керекди», – деп, ама­нат этди. Атлы, жюз алтынны хуржунуна салып, къагъыт­ны къолуна алып: «Сизге  – эсенлик, манга – саулукъ!» – деп, къуш учханча, жолну букъу этдирип кетди.

Зухураны къагъытында назму бла былай жазылып эди:

 

Бу къагъыт атланады узакъ жерге.

Саламат болугъуз сиз, алшы тенгле?

(Гул патчах, кеси сайлап киеулюкле,

Бермейин турамыды сизни эрге?)

 

Бу къагъыт – сизге къайгъы келечиси,

Иш болду жетмез кибик адам эси:

Зор атам, жесир этип Тахирими,

Къурагъанды Шат сууунда сал кемесин!

 

Терс тутду сюйгениме атам кесин...

(Малгъунла алгъандыла махкемесин!)

Алыкъа жан кёрмеген азап берди,

Унутуп этген антын, берген сёзюн!

 

Кюбюрге салып аны, суугъа атды,

Тенглерим, мени кюнюм анда батды.

Сакълагъыз, аурур болса жанларыгъыз,

Ол сизни жеригизге жетер чакъны.

 

Тахирни, суудан алып, сыйын кёрюп,

Кесине хурмет этип, намыс берип,

Къурагъыз мени ючюн азат тойла,

Сюймекликни сыйлылыгъын эсгерип!

 

Палах  – ол санга, манга башха тюйюл,

Тюнене мен ачыдым, сен а – бюгюн.

Адамла бу дунияда, бирден болуп,

Кётюре келедиле жашау жюгюн.

 

Жети кече, жети кюн жол жюрюп, хапар атлысы Шат сууну бойнунда Гул патчахны къалаларына жетди. Ол кюн Гул патчахны къызлары къарауашлары бла айланыргъа бахчагъа чыкъгъан эдиле. Къызланы ызларындан бир къарт къатын къарай эди. Атлы, къарт къатыннга салам берип, не мурат бла келгенин ангылатды. Ол да, мычымай, бийчелерине тюбеп, атлыны жумушун айтды. Гул патчахны къызлары, къагъытны алып, окъуп, Зухураны саламын билдиле. «Къызла, суугъа къарай туругъуз, бир зат келип кёрюнсе, бизге хапар беригиз!» – деп, патчахны къызлары къалагъа кетдиле. Къарауаш къызла, къауум-къауум болуп, суу бойну бла ёрге жайылдыла. Уллу тюзлени юсю бла Шат сууу, кюзгюча, таза сюзюлюп келе эди. Бир заманда сууну юсюнде толкъунлагъа кёмюле келген бир зат эсленди... Къарауашла, чабып барып, Гул патчахны къызларына хапар бердиле. Ала, келип, къарасала, – сууну юсюнде сал, басхыч, аны юсюнде уа башы кёкге ачылгъан уллу кюбюр... Сора тамата эгеч былай айтды:

– Биригиз ийнар айтыгъыз. Кюбюрню ичиндеги Тахир эсе, ол жыргьа жууап къайтармай амалы жокъду. Тахир дунияда жырчыланы, ийнарчыланы устасыды.

Дюбюр жууукълашханда, ариу ауазы болгъан къыз бы­лай жырлады:

 

Келигиз, къызла, учайыкъ,

Шат суууна къонайыкъ,

Тахир эсе бу келген,

Анга жууукъ болайыкъ.

 


Тахир

 

Миннгеним къанга пара,

Билмейме, – къайда бара,

Ийман ахлу жокъмуду

Этерге манга чара?

 

Гул патчахны къызлары, къармакъланы чакъырып, кюбюрню Шат сууундан чыгъардыла. Тахирге къарагъанларында, аны ариулугъуна сейир этип, къатып къалдыла. Аны сыйлы кёрюп, Зухура айтханча, тойла, оюнла къурадыла, тюрлю-тюрлю ашла, ичгиле бла сыйладыла, омакъ кийимле кийдирдиле. Тахирни ариулугъу къызланы башларында акъыл къоймай эди. Къысха айтханда, Гул патчахны юч къызы да Тахирни бирча сюйюп, жюрек тамырлары, санлары эрип башлагъандыла. Тамата къыз Махим, чыдаялмай, Тахирге бу кюйню айтды:

 

Кюйдюрдюнг, Тахир, бизни,

Сакъ от жана тургъанлай.

Жарыкъ бересе, къарап,

Нюрден жаратылгъанлай.

 


Тахир

 

Сыргъаларынг – маржан къуса,

Къызыл-накъут – сеники.


Сени бетинг кёрюннгенде,

Кёрюнмез ёзгеники.

 

Алай мени аманатым,

Учханымда – къанатым:

Мен биргеме жюрютеме

Зухураны сыфатын.

 

Шат сууну жагъасында этилген уллу тойла, оюнла ашхам бола бошалдыла. Гул патчахны къызлары, Тахирни алып, юйлерине кетдиле. Махим, къолуна къагъыт-къалам алып, Зухурагъа былай жазды:

«Хан къызы Зухура, санга сыйлы саламла. Жюрегинг ырахат болсун, Тахирни огъурсуз Шат сууундан къутхаргъанбыз. Сизни сыйлылыгъыгъыз, хурмешгиз ючюн къолдан келгени къадар къараргъа кюрешебиз. Ёлюмден, башха къайгъыдан Аллах сакъласа, бир биригизни кёрюрсюз. Ишни башы – сабырлыкъды. Гул патчахны къызы Махим».

Махим къагъытны къарт къатыннга берди. Къарт къа­тын къагъытны, тап жарашдырып, Зухурадан келген атлыгъа тапдырды. Атлы, ыразы болуп, алгъыш этип, атына минди; къамичи уруп, келген жолуна, учхан къушча, та-шайып кетди. Атлы, къолладан  – сыртлагъа, сыртладан  – тюзлеге чыгъа, жети кече бла жети кюнден хансарайгъа жетип, Зухураны эмчек анасын табып, къагъытны берди, бойнуна салыннган ишни алай тындыргъанына къууанып, хакъын толусунлай алып, кетди. Зухура, кёлю толуп, къа­гъытны ашыгъышлы ачды, кёзлерин сюрте, окъуду. Андан сора Зухура къууаннган да, жилягъан да эте эди. Алтын сазын алып, аны акъырын чала, бу кюйню айтды:

 

Аллах, ариулукъ берип,

Насып юлюш бермеди.

Жанланы тенг жаратып,

Инсанны тенг кёрмеди.

 

Кёп жилядынг, таралдынг,

Жашлай кюйдюнг, къаралдынг.

Хансарайда эрке къыз,

Тутхун болгъанлай къалдынг.

 

Жилягъандан не файда, – 

Келтирмез узакъдагъын.

Къайда, кимни кёз жашы

Къутхарды тузакъдагъын.

 

Гул патчахны къызлары, къыркъ кюн байрам этип, Тахирге тынч, ырахат жашау къурдула. Болсада, гъашыкъ Тахирни къулагъына бир зат да кирмей эди. Не къадар ашаса, ичсе да, акъылы, жаны Зухурада эди. Кеси Гул пат­чахны сыйлы сарайларында болса да, акъылы гюл Зухура­да эди.

Гул патчахны къызлары да Тахирни сюйюп, жашаулары къуруп башлады. Биринчиси – Махим – ачыкъдан, экинчиси  – Шахим – жашыртын, ючюнчюсю  – Шахрижан жюрегинден кюе, Тахирни таймай кёрюрге излейдиле, къатында тургъанлай да, тансыкъ болуп турадыла. Жюрек отлары бетлерине чабып, не сылтау бла да Тахирни булжутургъа, къатларында мычытыргъа, кеслерине къаратыргъа кюрешедиле. Ахырында Махим, тёзюп болалмай, бу кюйню айтды:

 

Тахир къашларынг къара,

Этдинг мени ауара.

Не кёрдюнг бу Зухурадан? –

Башхалагъа да къара.

 


Тахир

 

Сюймеклик унутдурур

Жанынгы, дуниянгы.

Ариула кёп бу жерде,

Мен сюйдюм Зухураны.

 

Шахим да, Тахирни аллында тохтап, ариулугъу кёз къамата, жырлады:

 

Жетиден эшген чачым,

Къарады мени къашым,

Кёзюнгю кётюр, Тахир,

Шахим да бир къууансын!

 

Тахир

 

Кёзлеринг  – къара жюзюм,

Санга да жокъду сёзюм.

Зухура сакълап тура,

Андады эки кёзюм.

 

Эгечлерине къарап, Шахрижан да сермеп, Тахирни билегинден тутду. Тилеген халда угъай, дау антхан халда жырлады:

 

Хур къызгъа ушаш бетим,

Айтылдым гитчеликден.

Ариугъа къарар болсанг, – 

Жокъ эди манга жетген.

 


Тахир

 

Ариуса, сурат кибик,

Кимле да сюер сени.

Зухурагъа сёз бергенме,

Сюймезме мен ёзгени.

 

Хансарайда Гул патчахны къызлары Тахир бла кюнлерин алай ашыра эдиле. Кюнден кюннге сюймекликлери жюреклерин ашап, Зухурадан башха болмай, эслеринден тая эдиле. Юч да ариу, субай ёсген къыз, бир бирлерине Тахирни къызгъанып, жау бола эдиле, хар бири аны кесине къояргъа амал излей эди.

Бир жол къызла кеслери алларына бир бирге кёл ашай, дау эте кетип, даулаш болдула. Махим айтды: «Мен таматама, мен алгъа сюйгенме, Тахир меникиди!» – деп. Ортанчысы: «Шат сууунда сизден алгъа аны мен кёргенме. Тахир меникиди!» – деп тутду. Кичилери: «Мен, кюй айта, масагъат эте, термиле турлукъ тюйюлме. «Ал!» – дерикме да, алмаса, жукълап тургъанлай, балта бла башын тайдырлыкъма!» – деп, сёзню къысхадан салды.

Ал кезиуледе къызла ийнагъы, Зухураны кёз жарыгъы Тахир, патчах къызланы не муратлары болгъанын билмей, къалада тынч жукълай эди. Ала Тахирни не ариу кийиндирселе да, не ариу ашатсала да, ол Гул патчахны жерине юй-юрсюнмей эди, юч эгечни, бир бирге ал бермей, къараулары, ашлары, кийимлери, жырлары, сюймекликлери, – ба­ры да Мардинде тутмакъны темир чалдишлеринден къыйын кёрюнюп, ызына къалай къайтыргьа билмей тура эди. Къызланы бу ахыр даулашларын ол къалай эсе да эшитип къойду. Андан сора къызла, кезиу-кезиу жыр айтышып, аны бла нек эришгенлерин да ангылады. Ай, зауаллы, та­за Тахир, Шат сууунда сал кюбюрден къутулуп, патчах къызланы тешилмез тузакъларынамы тюшюп къалдынг?! Ай, медет! Асыллыгьынг ариулугьунг башынга жау болуп, кёрген байрамынг, болушлугъунг ючюн не къан тёлерге, не ант бузаргъа тюшюпмю къалдынг? Буруннгудан жетген бу керти сёзлени Кязим азмы айтды:

 

Баргъан суугъа ышанмасын бир адам,

Мюйюзлери къайырылгъан малгъа да.

Учхан къушну тырнакълары бар эсе,

Жууукъ учуп жюрюй эсе, – анга да!

 

Адамгъа да ышаныу жокъ, къолуна

Къылыч эсе, ушкок эсе алгъаны.

Къарыулугъа ышанмасын къарыусуз,

Хакъсыз сюйген дослары жокъ ханланы.

 

Сюйюп чыкъгъан жолунгу да тиги жокъ,

Аны кибик, жетген къызны дини жокъ.

Дерти ючюн дунияны тюп этер,

Бир кишини аны тыяр жиби жокъ!

 

Ахырында Тахир, къызла кесин сау къоймазлыкъларын сезип, кече бла къачып чыкъды. Ёз журтуна жолну алып, тебиреди.

Кюн – исси, жолла къум эдиле. Отча къызгъан къум тюзледе ичерге суу да жокъ. Тахир, ызындан ёлюм къоркъууу сюрюп, аллындан Зухурагъа тансыкълыгъы тартып, табанларыны жарылгъанларына, кёзлерини къумдан толгъанларына да, ачлыкъ, суусаплыкъ къысханына да къарамай, къажымай келе эди. Ол жарлы жолну тюзюн да билмегенди. Жетинчи кюн, кюе-бише, бир къара шауданны къатына жетип, жыгъылды. Бюркюп чыкъгъан сууну тамычылары бетине чачылып, ол бир кесекден эс жыйды. Мангылайыны, жыякъларыны терлегенлерин сюртюп, бети­не суу сылады. Къызгъанлай суу ичерге къоркъуу эди. Бир кесек эс табып, солуп, жан кезлиги бла къамиш кесип, андан быргъычыкъ этди, шауданнга къапланып, быргъы бла суу ичди. Хапарда, Тахир алайда жети кюн бла жети кече жукълагъанды деп, айтылады. Жетинчи кюн, ахшам жулдуз чыгъа, къулагъына тюе къычыргъан таууш келип, уянды. Секирип туруп, къараса, алайгъа кериуан жетип келе эди. Алда келген тюели, Тахирге салам берип, кериуанны тохтатды. Тахир: «Уалейкум салам!» – деп, толу да айталмай, ачдан эси аууп, жыгъылды.

Кериуан, аны ючюн болмаса да, къара шауданны къатында къонуш этерик эди. Кериуан жолда къара шаудан хар заманда да жолоучуланы тохтап солуучу, кечеги къонуш этиучю жерлери болгъанды. Кериуан башчы, Тахирни эси ачдан аугъанын билип, ашыкъмай къарады. Адамлары отха-суугъа къарай тургъунчу, ол жол азыкъладан аз-аз татдырып, тюеден сют саууп Тахирге ичирди. Танг атаргъа Тахирни эсине келтирди.

«Сен кимсе, къайры   бараса, къайдан   келесе?» — деп сордула.

Тахирни хапарындан, аны гъашыкъ жолоучу болгъанын, тентип жюрюгенин билдиле. Жанлары ауруп, нёгерге алдыла. Бу кериуанда Тахир бла Зухураны хапарын билмеген жокъ эди.

Тамам къыркъынчы кюн кериуан Бабаханны шахарына келип, Зухура бийчени къаласыны къатына жетдиле. Былайда Тахир, кёзю кёргеннге ийнанмай, башы хайран болуп: «Бу мени тюшюммюдю, тюнюммюдю?» деп сорду. Аны жюрек азабын да, Бабахан къызын эрге бере тургъанын да эшитген, билген кериуанчыла, Тахирге жукъ айтмай, башларын мудах ийдиле. Къаладан иги кесек оздуруп, орамда тюшюрюп, саулукъ тилеп, жолларына кетдиле.

Тахир орамда, тёрт жанына къарай, кёп сюелди. Орамны, юйлени таныды. Шагъырей ауазла эшитди. Эсин жыйып, зыккыллары салына юйюне келди. Эшикни къагъып:

«Анам! Мен саума! Мен къайтып келдим! Эшитемисе, мен саума!» – деп къычырды.

Анга жиляй сокъур болгъан анасы, тюртюле, эшиклени ачханды да, къатхан къоллары бла кёзюне, къашына, къолларына тийип кёргенди. Таныгъанды. Жиляр къарыуу болмай, кёкюрегине къысханды.

Бираздан Тахир кёрген къыйынлыкъларын айтды. Юч кюн солуду. Тёртюнчю кюн, Зухурагъа жолугъур акъылда не этерге билмей тургъанлай, къулагъына сырыйна, сыбызгъы согъулгъан, дауурбас урулгъан тауушла эшитиледиле. Тынгысыз болуп сорду. Анасыны бети тюрленди. Ол, сокъур кёзлерин Тахирге аралтып, тобагъа къайтды, къоркъуп, жашырып тургъанын айтды: «Ой, мени жарлы балам! Сени Шат суууна атхандан сора Бабахай Зухураны патчах улуна берирге сёз тауусхан эди. Тамам бир ыйыкъ болады той башланнганлы...»

Бу хапарны эшитгенде, Тахир титиреди, кёзлери къарангы этдиле, этин тин-тери басды. Аякъ юсюнде туралмай, топуракъ кётюртмеге тёнгереди. «Зухура сюйюпмю барады, анам?» – деп сорду. «Сюйюп барады, балам! – деди со­къур анасы. – Сен аны унут, балам! – деп жалбарды. – Кесинги хан къызына тенг этип, кёп къыйынлыкъла кёрдюнг. Хан – ханнга, жарлы да жарлыгъа тийишлиди. Энди тутсала, сау къоярыкъ тюйюлдюле, балам!»

Тахир, топуракъ кётюртмеде алай тюшгенлей, хансарайда той, къууанч дауурну эшите, тангын аман бла атдыргъанды.

Кюн чыгъып, той жангыдан башланнганда, Тахир: «Анам, манга бир къаты тиширыу кийим тап!» – деп тиледи. «Балам, тиширыу кийимлени не этесе?» – «Кийнп, Зу­хураны тоюна барырма, анам!» – «Эй, жан балам, кёз чырагъым, анангы сокъур этгенсе, энди шашхын да этергеми сюесе? Энди Зухурадан санга файда чыкъмаз, бу акъылны башынгдан ташла! Мен санга Зухурадан ариу, Зухурадан акъыллы, кесинги этегинге-женгинге тенг жарлы къыз табарма». «Анам, Зухурадан башханы мен не этерме? Манга ансыз жашау да не ючюн керек болур?»


Болмазлыгъын кёргенде, анасы анга бир къаты омакъ тиширыу кийим берди. Тахир, кесин жарашдырып, тиширыуча кийинип, Зухураны тоюна келди. Бир мюйюшде олтуруп, бетин ачмай, тойгъа къарай эди. Жыйылгьан халкъны кёзю Зухурадады. Аны юсюндеги алтын окъа сырылгъан дарий, жибек кийимлеринде, чачында, бойнунда, къулакъларында, накъут, налмас, маржан ташлы минчакъла, тагъыула, бармакъларында жюзюкле, бууунларында жаухар ташлы кюмюш бууунлукъла, кёз къамата, отча жанадыла. Тахында таж кийип олтурады. Къалада, аны тёгерегинде да хан къонакъла жыйылгъандыла. Майданда аскерле, къобузчула, тюрлю-тюрлю оюнчула, гепсоркъала, гёжефле  – хар бири кесини хунерин, усталыгъын кёргюзтеди. Аулакъда, чаришле къурап, узакъдан  – ат, жууукъдан тай чапдырадыла. Болсада Зухура ышармайды, кюлмейди. Бетинден нюр тёгюлюучю Зухураны тёгерегин ханланы, ёзюрлени, аскер башчыланы къызлары къуршалайдыла. Ийнарла, кюйле айтыладыла, сырыйнала, сыбызгъыла, къыл къобузла согъуладыла. Къыйынлыкъгъа батхан, насыбы къуругъан ырысхысыз Тахир, Зухураны бу ауур халын кёрюп: «Ой, мени Зухурам!» – деп къычырыргъа аздан къалды. Бу къууанч аны къууанчы болмагъанын ангылады.

Экинчи кюн да Тахир, алай келип, къарап турду. Ол кюн да Зухураны халы халлай эди.

Ючюнчю кюн Зухура, жырчы къызланы къатына чакъырып, аланы жырлатып, кесин аны бла жубата эди. Аланы кюйлерин, жырларын жаратмаса, бирде сазны алып, тарыгъыуларын кеси айтады. Зухураны къатында къызладан бири къыл къобузун согъа, жырлай кетип, къыл къобузун жерге салды. Алайлай мюйюшде олтургъан бир «ти­ширыу», туруп, ол къыл къобузну алды да, согъуп башлады. Ол Тахир болгъанын билдик:

 

Къаламыды, юймюдю,

Ийнармыды, кюймюдю,

Сюйгенимден айыргъан – 

Бу къыяма кюнмюдю?

 

Къардаш эдик жыйында,

Жолдаш эдик оюнда,

Энди кимле жырлайла

Зухураны тоюнда?

Тахирни быллай ийнарларын эшитгенлеринде, къызла, чабышып, юсюне басындыла. Алыкъын бу ким эсе да киши танымай эди. Аны ариулугъундан ол эр киши болур деп, киши да ишекли тюйюл эди. Къызла, тилеп, аны жангыдан жырлатдыла. Кеслери да, аны бла эришип, кёп тюрлю ийнарла айтдыла. Болса да, аны хорлаялмай, кеслери хорланып, тохтадыла.

Къызладан бири, чабып барып: «Бир тиширыу къыл къобуз согъуп, жырлап, барыбызны да хорлагъанды, – деп, Зухурагъа хапар берди. Зухура, ишекли болуп, аны къатына терк жетдирирлерин изледи. Къызла тиширыуну, алып келип, тюз Зухураны аллында олтуртдула. Къолуна мюйюз бла шербет тутдурдула. Тахир, шербетни ичип, къобузну чалып, былай башлады:

 

Сюйгенме, къана-къана,

Кюеме, жана-жана.

Айтыгъыз, жаным, къызла,

Сюйгенле не жубана?

 

Зухура да, аны ауазындан танып, къууанчлы болуп, кёлю тола, жаз тил бла жырлады:

Кёз жашым агъа-агъа,

Алдырдым кёзюмдегин.

Хар келген хапар сора,

Билмейле кёлюмдегин.

 


Тахир

 

Сен да сюйгенсе былай,

Мен да тюйюлме угъай.

Аллымда туруп, сен да

Билмедингми хал сурай?

 


Зухура

 

Сюймеклик тенгизинге

Кёмюлдюм – батар чакълы.

Чыгъаргъанма бир жаухар,

Минг алтын болур хакъы.

 


Тахир

 

Сюймеклик алды мени,

Болмазма андан тая.

Ким сюйсе ханны къызын, – 

Къыйыны болур зая.

 


Зухура

 

Жетишдирсин тёречи

Хар кимни керегине.

Ханны къызын сюйгенни

Къыйынды жюрегине.

 


Тахир

 

Файгъамбарлагъа тюшген

Тёртдю Аллах келамы,

Тенгизде бир межгит бар,

Кимди аны иймамы?

 


Зухура

 

Мактабха жюрюй-жюрюй,

Алдым къолума къалам.

Тенгиздеги межгитге

Жюнюс файгъамбар иймам.

 


Тахир

 

Эки дос бир бирине

Къыйынын сурамаймыд?

Эки сюйген бир болуп

Къалыргъа жарамаймыд?

 


Зухура

 

Жюрегим жанып бара,

Кёкюрегим отлуду.

Эки сюйген бир болуп

Къалыргъа умутлуду.

 


Тахир

 

Къаласы кёл салдыргъан

Къолундагъын алдыргъан,

Кёргенине ийнанмай,

Кенг сунады олтургъан!

 


Зухура

 

Учхан къушум къолума

Кеси къайтып къонармы?

Амал этген уллу Аллах

Мадар этмей къоярмы?

 


Тахир

 

Айтылгъан жыр эшитилир,

Макъамгъа женгил келир.

Тойгъа сюйюннген къызны

Кёлюндегин ким билир?

 


Зухура

 

Къайнар къазан тёгюлюр,

Жууукъдагъы кёрюнюр.

Эки сюйген бир болса,

Эки насып берилир.

 

Къызына артыкъ ышанмагъан Бабахай, аны къаласыны тёгерегине, тойла, оюнла, чаришле да баргъан жерлеге эгет аскерле, сакъчыла, тасхачыла салгъан эди. Хансарай, къалала да сыйлы къонакъладан толу эдиле. Сейирге, халгъа, тамашагъа къараргъа келгенле да, ойналгъан оюнну сейирлигине кёре, толкъун ургъанлай, майданны бпр жанындан бирси жанына чайкъаладыла. Бу халкъны ичинде тиширыуча кийиннген Тахирни киши да танымай эди. Ол, битеу тарыгъыуларын жаз тил бла Зухурагъа айтып, жырлай эди. Халкъ, оюнланы, чаришлени къоюп, мынга сейир-синип тынгылайды.

 


Тахир

 

Жырчы къурманд ёзюнге,

Къарап турад кёзюнге,

Ариу жырлайса, алай

Ийнаныу жокъ сёзюнге.

 


Зухура

 

Тоюм этиле мени,

Аллах сакъласын сени!

Ийнанмазча сёзюме,

Неми кёргенсе мени?

 


Тахир

 

Учмазлыкъ къуш, къанатын

Жайып, кёкге къарамаз.

Сюйгени бар узакъда – 

Башха тойну унамаз!

 


Зухура

 

Тузакъдагъы къуш бала

Къанатларын нек жаяд?

Той аныкъы болмаса,

Кюйген жюрек тынчаяд!

 

Тахир

 

Къыз сюйгенин кёралса, – 

Саз бетинде жамал бар.

Къуш бала той этмесе,

Къутулургьа амал бар.

 

Зухураны кёлю толуп, жюреги чанчды, санларына сууукъ тер урду. Болсада тёздю, чыдады, сабыр этип, кишиге жукъ сездирмеди. Бираздан, эмчек анасына барып: «Багъалы анам, бу уста жырчыны, не да этип, бюгече къалада къалдыр», – деп тиледи. Эмчек анасы, ичинден ыразы бол­маса да, Зухураны мудах этмез ючюн айтханын этди. «Къалсын, балам. Алай адам билмесин, сёз чыгъарырла», – деп, къаты тиледи. Андан сора Зухураны кёлю тынчайып, жырчыгъа: «Бюгюн кёп жырлагъанса, жырлагъанынг къыйналгъанынг ючюн», – деп, адамла кёре, бир ненча ал­тын нохтабау этди. Жырчы: «Сау бол!» – деп, алтынланы къууанып алды.

Бир кесек солугъандан сора жангыдан жырларгъа, тепсерге, тюрлю-тюрлю оюнла ойнаргъа буюрулду. Тахир къызла бла бирге ойнап, жангыдан жыргъа кёчдю. Бу ишледе Зухураны мураты не эди десегиз, Тахирге киши ишекли болмасын деп, ол эди. Той-оюн тохтады. Зухураны эм­чек анасы жырчыны адам болмагъан къонакъ отоугъа элтди. Бираздан Зухура кеси да келди. Ала арсарсыз бир бирлерин къаты къысып, къучакълашдыла. «Кёзлерими жарыгъы, жюрегими тамыры, Тахир! – деп, Зухура тойну магьанасын айтды. – Эркинлик менде тюйюлдю, атам, соргъан да этмей, патчах улуна берирге сёз тауусханды. Мени зор бла анга бередиле. Не болса болсун, мени жюрегим сендеди», – деп, жиляды. Тахир, аны сабыр эте, кеси жазыкъ бола, жюрек къыйынлыгъын жыргъа салды:

 

Хан сарайда аманат

Хыянатха ушайды.

Хан кётюрген уллу той

Къыяматха ушайды.

 

Зухураны кёз жашы

Къызыл къаннга ушайды,

Бизге азап тейриси

Къычыргьаннга ушайды.

 

Андан сора Тахир: «Зор бла бере эселе, не эталлыкъса!» – деп, Зухурадан бир жанына бурулду. «Мени элтгеннге уа этерме! –  деп Зухура таукел сёлеше эди. –  Аны ёлтюрюрме, ызы бла кесими ёлтюрюрме, Аллах берген жа-ныма кимни дауу барды?!»

Жарлы сюйгенле, жанлары – бир, этлери-женлери да бир болгъанча, ажымлы къадарларын бирикдирип, жау чыракълай, эрий эдиле. Зухура айтды: «Бир бирибизни кёрдюк, ол да насыбыбыз болур эди. Ишибиз да иги болур...» «Зухура-ханым, ишлерибиз не бла иги болурла дейсе? Биз жазыкълагъа ханны жаны аурумаса...» – деп, ахыр тюнгюлген Тахир тауланы, ташланы да эритирча кючсюндю. «Мени амалым барды, – деп, Зухура анга кёл этдирди. – Эрттенликде мени хамамгъа элтирикдиле. Ол заманда мен кёп нёгер алмам. Биринчиси – сен, экинчиси – кесим, ючюнчюсю – эмчек анам, сора бир-эки къызны да жумушчугъа алырбыз. Хамамдан чыкъгъанлай, экибиз да, башыбызны алырбыз да, къачарбыз. Аллах бизге жазгъанны кёрюрбюз». Тахир бу сёзлени тюз кёрдго, ыразылыгъын билдирип, жашау умутлары жангыдан къайтдыла.

Кечесинде Тахир, жарыкъ жаннган жулдузлагъа, кериуан жоллагъа къарап, кёп сагьыш этди. Къалагъа Мардин жанындан исси желле келе эдиле. Мардинни къара тутмакъларында, Шат сууунда сал кюбюрде кёрген къыйынлыкълары Тахирни кёзюне сурат болуп озадыла. Хамамдан чыкъгъандан сора, ол Зухураны алып къачса, бу исси жел­ле аны къайсы жанына сюрлюк болурла? Ол исси жоллада аланы къадарлары къалай боллукъ болур, къаллай къыйынлыкъла сакълайдыла, малгъун Арабны хыйлалы кёзлерича марап?

Зухура да ол кече бош турмай эди. Акъылын эмчек анасындан жашырмай, аны болушлугъу бла жолгъа жюйрюк тюеле, ышаннгылы нёгерле хазырлады. Зухураны жан тамырыча кёрген эмчек анасы, къыйын жоллагъа аны кесин ийип къоймай, биргесине барыргъа, анга келлик палахны кесине алыргъа таукел болуп, ол да жолгъа хазырланды. Керек боллукъ кёп затла, къыркъ кюннге жетерча азыкъ да салып, юч тюени шахардан тышына чыгъарды. Зухура, эм­чек анасыны таукеллигине, асыллыгъына сейир этип, жиляп, къучакълады.

Танг белги бере башлады. Къушла, адамла да уяларындан къозгъаладыла. Шахарны кёкге жетген акъ минараларындан азан къычыргъан тауушла эшитиледиле. Ол кезиуде, тюелеге минип, Зухура жыйыны бла хамамгъа атланды.

Жаны тынмагъан малгъун Араб, кече жукъламай, Зу­хураны марап жюрюй эди. Зухура жыйыны бла къаладан чыкъгъанлай, ызларындан жетип, аланы хар бирини бетлерине тюрслеп къарады. Тахирге ишекли болуп, тишлери бла таш чайнады.

Халкъгъа эшитдирип, былай айтып жырлады:

 

Эки тюе тенг бара,

Тамашасына къара!

Тахир кибик, къурч жигит

Къатын сыфатда бара.

 


Тахир, хыйла жырны эшитип, муну айтхан кимди деп, жууап берирге умут этип къарады. Зухура, аны эслеп, кёзю-къашы бла Тахирге: «Жукъ билдирме!» – деп тиледи. Арабха эс бурмай, жолларына кетдиле. Мычымай, хамамгъа жетдиле. Зухураны жюрегине къоркъуу тюшген эди. Алай Тахирге жукъ билдирмезге кюрешеди. Хамамны эшигин этип: «Тахир, бизни малгъун Араб таныгъанды. Барып атама айтыр, эшигибизни жабар. Санга бир хата болса, мен кесими ёлтюрлюкме!» – деп, Зухура Тахирни сагъайтды. «Араб мени къалай танырыкъды, сен жангылгъан этесе», – деп, Тахир Зухураны айтханына тынгыламады. Зухура дагъыда къайтарып тиледи: «Жаным, Тахир! Сёзюме къулакъ сал, тюелени бирине мин да, эгет аскер жетгинчи къач! Мен да ызынгдан къачарма, ёлмесек, бир бирни табарбыз».

Болсада Тахир унамады. Аны эсинде: «Зухураны къа­лай алып къачама, къайсы жанына кетерге керекме, кетсек, къадарыбыз къалай болур?» – деп, ол эди. Башына келлик къара къанланы, къыйынлыкъланы сагъышын этмей, кёлюндегин Зухурагъа былай айтды:

 

Ажымсыз киши тутулмаз,

Ажалдан киши къутулмаз.

Сен, къачып, мени ызымдан

Келирсе деп умут – аз!

 

Къыйынлыкъдан жалкъыдым,

Кёп кюйдю мени жаным.

Сени къоюп, жашау жокъ,

Зухура – жан дарманым!

 

Малгъун Араб ханнга чабып жетди. Тахир бла Зухурадан хапар берди. Хан, ачыудан атылыргъа жетип, эгетлерин жыйды. Хансарайда къуугъун сырыйна согъулду. Ас­кер, сауут-саба алып, майданнга чыкъды. Кёп турмай, ас­кер хамамны тёгерегин алды.

Ол заманда Тахир бла Зухура, бир бирлерине къарашып, жашаудан тюнгюлдюле. Башларына къара кюн келгенин билдиле. Тахир: «Эй, жаным, Зухура, сен айтханны этсем, ахшы боллукъ кёреем!» – деп, сокъуранды. Тышында къама тауушла, къычырыкъла эшитиледиле. Тахирни жанында сауут-сабасы жокъ эди. Амалсыз болуп, Зухурагъа къарады. Зухураны кёзлери туман болуп, жукъ кёрмей эдиле. Ала ахыр сагъатларында, сёз айтыр къарыулары болмай, бир бирлерин къучакълап, саламлашдыла. «Хай­да, Зухура ханым, бу дунияда энди бизге бир бирни кёрюу болмаз. Кенг дуния бизге тар болду, къарангы болду. Не этейим, не айтайым, Жазыучубуз, сюймеклик жазды да, къадар жазмады, къыйынлыкъла, кёз жашла жазды да, на­сып, къууанч жазмады. Керти дуниябызда жазар эсе уа... Сау къалып, жашасанг, хаух дунияда мени унутма», – деп осуят этди. Быланы къадарларына ажым этип, кюйюп, тёгереклеринден алгъан тюз адамланы жапсара, Тахир бу ийнарланы айтды:

 

Эртте ёлдю ёз атам,

Узакъ къалды ёз анам,

Эгет аскер жууукъду, – 

Энди мындан чыгъалмам.

 

Къая бузар кючюм жокъ,

Къала болур кичим жокъ,

Кюйсюз ханнга баз болуп,

Тилеп алыр кишим жокъ.

 

Жилясам да, ким эшитир,

Тарыкъсам да, ким эшитир?

Ауур болгъан салымы

Жарлы анама ким элтир?

 

Акъ кебинлик келтирип,

Ажым этип, ким жууар?

«Кюн кёрмеген жарлым», – деп,

Чачын жыртып, ким жиляр?

 

Тахирни, аркъан атып, тузакъгъа тюшюрдюле. Жетип, къолларына, аякъларына бугъоу салдыла. Сюйреп, ханны аллына элтдиле. Хан, Тахирни кёргенлей: «Бу бетсизни мени кёзюме нек кёргюзтесиз, башын кетеригиз!» – деп, къы-чырды. Эгетле, башкесле да, къолларында къылычлары, айбалталары бла Тахирни эки жанында тохтадыла.

Бу жол да ханны алимлери, усталары, жулдузчулары, ала бла бирге уали да, ёзюрле бла тенг, Тахир жанлы болуп, аны жанын тилеп тохтадыла. Алимлени бек уллусу: «Эй, дунияны уллу ханы! Биз сени къолунгда ишлейбиз, китаплагъа, жулдузлагъа къарап, дунияны халын, болгъанны, боллукъну да билебиз. Сен Тахирни ёлтюрсенг, хансарайгъа, бизни ата журтубузгъа да уллу къыйынлыкъ келирге боллукъду. Ёлтюрме Тахирни, уллу ханыбыз, этме бу ишни!» – деп сюелди. «Аллах чамланыргъа боллукъду, сен Аллахны буйругъун, кесинги антынгы да бузаса!» – деп, уали ууаз берди. «Душманларыбыз баш кётюре башлагъандыла. Тахир кибик, къурч жигит, уста урушчу бизге бек керек эди», – деп, аскер башчы, къолун кёкюрегине салып, баш уруп, ханнга табу этди. Бары бирден Тахир жанлы болуп, хан не этерге билмей, арсар болуп тургъан кезиу-чюкде, къалагъа къолунда да уллу китабы бла чиммакъ кийиннген бир арыкъсуу чырайлы адам кирди. Ол, арлакъда тохтап, сабыр сёлешди: «Эй, Аллахны къулу Бабахан! Сени манга берлигинг бар эди! Ол заманда бахчада ашыгъып кетген эдим. Энди аны алыргъа келгенме. Ханлыгъынг узакъ кюнлени болсун, Аллаху амин!» Бабахан, ол адамгъа да терс къарап, эгетлерине буюрду: «Кетеригиз, Бабаханны кишиге борчу жокъду!» Эгетле акъ кийимли белгисиз адамны къолунда китабын сыйырып, кесин, сюйреп, артха алып кетдиле. «Бир сёз къулагъыма кирмейди, ёлтюрюгюз шериатха терс жюрюген фитначыны! Ненча кере азат этдим! Ибилис нёгериди шашхын гъашыкъны!»

Башкесле окъуна жерлеринден тепмей мычыдыла.

Хан, сабыр болуп, сагъыш этип айтды:

– Хы, алай сюе эсегиз Тахирни сау къалырын, мен сиз айтханны этейим, Тахир, не мени, не Зухураны сагъынмай, юч ийнар айтсын! Ийнарларында мени, не мени къызымы атын къошмай чыкъса, ёлюмден азат этеме, къошса уа, дауугъуз болмасын, – оноуун башкеслеге берликме. Андан сора Тахир ючюн сёлешгенни да Тахир бла бирге башын алдырлыкъма!


Тахирни халкъны ортасына чыгъардыла.

Тахирни биринчи ийнары

 

Сюймеклик келсе бир кюн,

Къыйын аурурла саула.

Тахирни, Межнун кибик,

Мекямы болсун таула.

 

    Тахирни  экинчи  ийнары

 

Кёрдюм сууукъ тюрмени,

Шат сууда сал кемени.

Не этдим бу дуниягъа, – 

Дайым жилята мени?

 

Насыбы, ырысхысы къуругъан Тахир, душман бла кюреше, бу экинчи ийнарны айта тургъанлай, хамамдан Зухура жетди. Халкъны жыйылып тургъанын кёрдю. Ханны ёчюнден Зухураны хапары жокъ эди. Тахирни ийнар айта тургъанын кёргенде: «Хан мени Тахирге берирге къабыл болгъанды!» – деп, кёлюне алай келди.

Сора: «Ийнарына мени къошмазмы?» – деп, Тахирни кёзюне жютю-жютю къарады. Насыбы кесилген Тахир, Зу­хураны кёргенлей, айтырын-къалырын билмей, кёлю толуп, кёзлери чарс болдула. Барын унутуп, ючюнчю ийнарын айтды:

 

Хапарым жокъ кесимден,

Къышмы келди? Жаймыд бу?

Акъ жарытып, нюр жайгъан – 

Зухурамыд? Аймыд бу?

 

Зулмучу, Тахирни ючюнчю назмусун эшитип, кёлю кенге, буюрду: «Элтигиз! Адепсизни башын кетеригиз!»

Зухура, атасыны аллында тобукъланып, жалбарып, тиледи: «Ой, мени багъалы атам! Чыгъышны уллу ханы! Кеч, азат эт Тахирни! Мен да балангма, бизни бир бирге термилтме! Аллай жанны жоюп, дунияны къарангы этме!»

Огъурсузланнган хан къызына бурулуп да къарамады. Аны аягъы бла артха тюртюп къойду. Алимле, ёзюрле, уали да тилерге базынмадыла, къоркъдула.

– Терк! Терк! – деп къычырды хан башкеслерине. Башкеслени таматасы, харам, мурдар балтаны къолуна алып, Тахирни юсюне сюелди, халкъгъа къарап, былай айт­ды: «Эй, жыйылгъан халкъ! Сёз, оноу артха къайтыр, бир кесилген баш ызына экинчи жабышмаз, нек тынгылайса?» Болсада бир жанындан да болушлукъ чыкъмады. Огъурсуз хандан къоркъуп, халкъ, тынгылап, кёз жаш тёге эди.

– Ур! Ур! Не сакълайсыз?! – деп, экинчи   кере къы­чырды залим. Зухура кесин Тахирге атды. Эгетле, аны тутуп, Тахирден кюч бла айырдыла. Тахир, ишни былайгъа жетгенин, кесини ёлюм жолуна чыкъгъанын тамам кёргенде, Зухурагъа къарап, айтды:

 

Ёлмезлик жокъ, жиляма,

Кетмезлик жокъ, жиляма.

Сакъ жауунлай, жел этип,

Ётмезлик жокъ, жиляма.

 

Биз да туудукъ, жашадыкъ,

Мактапха бирге бардыкъ.

Кёп харип сюйгенлеча,

Муратха жетмей къалдыкъ.

 

Этмей хурметибизни,

Атанг кюйдюрдю бизни,

Аллах кёреди барын,

Алыр ол дертибизни!

 

Мындан сора Тахир, мычымай, бойнун кёп башла кеилген къара тёммекге салды. Болсада жалдатха балта кётюрюрге тюшмеди. Тахирни жанын Аллах кеси алып, ол шейит ёлюк болуп, жыйылгъан халкъны аллында узатылды.

Бу артыкълыкъны, сейирни кёрген Зухура, эки къолунэ эки таш алып, кесин тюйюп башлады. Чачын, бетин жыртады. Терк-терк эси ауа, къарыусуз болады. Эс жыйгъанлай, дагьыда, Тахирни ёлюсюн кёрюп, шашады. Адамла аны тутуп, тыйып болалмайдыла.

Зухураны былай ауур халын кёргенде, хан усталаны жыйып, аны эсине келтирирге буюрду. Устала не къадар кюрешдиле эселе да, файда болмады. Бир къарт къуртха, уста къатын былай юйретди: «Кёресиз, бир тюрлю амал, дарман да жарамайды. Болсада мен эшитген амаллагъа кёре, бир дарман барды, ол да Тахирни этиди. Тахирни этинден алып, андан Зухурагъа ашатыргъа керекди. Бу зат жарамаса, сора мен башха дарман билмейме».

Былай бла, Тахирни этинден алып, Зухурагъа ашатыр­гъа умут этедиле. Башына къара кюнле келген Зухура, бу ишни сезип, тюзюнлей атасына барады. Жиляй, улуй, атасыны аллында тобукъланып, бу назмуну айтды:

 

Ичерге суу жокъмуду, – 

Адам къаны болмаса?

Сояргъа мал жокъмуду, –

Патчах адам соймаса?

 

Ичер сууу болмасын

Сизде уллугъа, жашха!

Ашар ашы болмасын,

Адам этинден башха!

 

Хан да, ханыша да, анга къор-садагъа болуп, тыяргъа, ариу айтыргъа кюрешдиле, не айтса да этерге айтдыла. Зухура атасына, анасына къарап, бу назмуну айтды:

 

Кёп душманны ичинде

Сайлап алгъан жауугъуз,

Кёп хыйладан ау къурап,

Байлап алгъан жауугъуз,

 

Хакъ жолуна кетгенди,

Менден кери, ох дегиз!

Хансарайда той этип,

Кёл кенгдирип, тепсегиз!

 

Адам къанын тёкгенсиз,

Адам къурман этгенсиз!

Энди рахат болугъуз – 

Оюгъузгъа жетгенсиз.

 

Мал союмла этигиз,

Кёп оюнла этигиз,

Дауурбасла къакъдырып,

Хорлам тойла этигиз!

 

Къызым бар деп айтмагъыз, – 

Къызыгъызны сойдугъуз,

Асылындан айырып,

Ёксюз этип къойдугъуз.

 

Манга салгъан къалагъыз, – 

Ичине от салыгъыз!

Гур-гур этип жандырып,

Бир жылынып къалыгъыз!

 

Андан сора Зухура Тахирни ёлюгюн къучакълап, сарнады:

 

Къалай акъ болду бетим,

Сен мени къоюп кетдинг.

Тенгинги жилятыргъа

Бармеди, Тахир, дертинг?

 

Шашхан тюе баласы,

Къычыргъанын эшитмейсе.

Гюняхсыз сен, хур болуп,

Кёкге учуп кетмейсе.

 

Алтын сазынгы согъуп,

Ойнамайса, кюлмейсе,

Биргенге чыкъдым жолгъа,

Къарамайса, кёрмейсе!

 

Айтсам, – сёзюм ётмезлик,

Къайгъынг эсден кетмезлик.

Хаух дуния не керек,

Кёз жарыгъын бермезлик.

 

Кёзюм къарар кишим жокъ,

Сенден къалып нетейим?

Мен биргенге жатарма,

Азабынгы чекмейин.

 

Зухура, Тахирни къучакълап, юсюне къапланып, алай сарнагъанда, кёзлеринден кёз жаш орнуна къызыл къан барып башлады. Бир ауукъда ол ёрге турду, бетин къан жууа, жыйылгъан халкъгъа къарады. Олсагъат окъуна шаркъ деп ауду. Керилип, созулуп, жан берди.

Хансарайгъа бушуу, жиляу кюнле келдиле. Къала башларына бушуу байракъла тагъылдыла. Узакъдан, жууукъдан да бушуугъа кёп мингле бла адамла келе эдиле.

Тахир бла Зухураны ёлген хапарларын Араб артдаракъ эшитип, чабып келди. Насыпсыз сюйгенлени бу халда кёргенлей, этген хыйлалары кёзюне кёрюнюп, малгъунлугъу кесине да туура болду. Тартып, жанындан бичагъын чыгъарып, жюрегине урду. Ючюнчю ёлю болуп, Тахир бла Зухурагъа къошулду.

Хапарлада айтыла келгеннге кёре, Араб да жашыртын Зухураны сюйюп болгъанды.

«Эй, уллу ханыбыз, сыйлы ханышабыз! Энди жилямакъну файдасы жокъду. Иш аны бла ызына айланмаз. Быланы жерге салыр оноулары этилирге керекди. Тийишлиси къалай эсе да, аны этейик, – деп, жыйылгъан кёп халкъны ичинден эсли адамлары сёлешдиле. – Бу эки жан шейит ёлюкледиле, экисини да къабырлары бир жерде жанаша болургъа тийишлидиле. Арабха да быланы аякъ жанларында къабыр салыргъа керекди».

Ол заманны усталары буюргъанча, юч къабыр къазылгъанды. Ёлюклени табут этип, бир бири ызларындан чыгьаргьандыла, жаназыларын къылып, жанаша къабырларына – ёмюрлюк юйлерине – салгъандыла. Арабны да аланы аякъ жанларында къабыргъа кёмгендиле.

Хапарлада жазылып къалгъаннга кёре, Зухураны къабырыны юсюнде акъ гюлле, Тахирни къабырыны юсюнде къызыл гюлле чакъгъандыла. Арабны къабырында эшек шинжиле битедиле. Акъ, къызыл гюлле, ёсе келип, бир бирлерине жетерге азчыкъ къалгъанлай, Арабны къабырындан чыкъгъан шинжи терек аланы араларына кирип, аланы бирге жетерге къоймайды. Кюнбатышдан, кюнчыгъышдан да алайтын озгъан хар адамгъа шинжини кесип кетерге борчду. Ол шинжи тохтамай ёседи, сюйгенлеге хурмет этгенле аны тохтамай кеседиле. Эки сюйген жюрек, бири акъ гюл, бирси къызыл гюл болуп, бир бирлерине бюгюн да термиледиле.

 

1891