Поиск


Бир адамны малы да

Анда ёлюп келмеген.

 

Татымлы эди кырдыгы,

Хосу тюйюл бир чёбю.

Мал айнытыр болгъанага

Жокъ эди аны чеги.

 

Бызынгы кеси малын

Тутады Сары къошда.

Шыкъы да къой бёлегин

Болады ары къошхан.

 

Быйыл а анда Зуха

Къош тамата болгъанды,

Жыйырма юйню малы

Сары къошха толгъанды...

 

Ботталаны Жашико

Къадырына минеди.

Жарлыланы малларын

Бек тойдуруп келеди.

 

Гайда бла Тахир да

Ауушха къарайдыла,

Сынчылагъан кёрсек деп,

Жолланы марайдыла.

 

Сары къошда берекет

Бар эди, шукур болсун! –

Жау, бишлякъ этедиле,

Унутмай элни онгун.

 

Терк-терк энелле элге

Жаш-къушла да бирлешип,

Тулпар эшеклерине

Гыбытланы жюклешип.

 

Къош галауну татыуу

Тамакъларында барыр.

Къаймакъ къалакъ элтселе,

Эгечлери къууаныр.

 

Таулу къошда мёрезе

Этиу да къалмаз, тейри.

Ёрге, энишге озгъан да

Терк къайтадыла бери.

 

Къыйыр сакълагъанлагъа

Узун болады кече...

Ариу жырлайды Зуха,

Бирсиле эжиу эте.

 

Жибиген бухчакъларын

Къурута къыйы отда,

Жомакъ да айтады ол,

Тышында къайгъы жокъда.

 

Не дау анга – жашауну

Бу юлюшю да иги, –

Жарлыны къошу турса,

Къырмаса ёлет кирип;

 

Оту жанса, кырдыксыз

Къалмасала таулары,

Ити сюрюу къайтарса,

Келмеселе жаулары;

 

Зулму тыягъы сабыр,

Хыйла жыйын да кери

Болсала, – ёзге насып

Излемези да керти.

 

Алай тура эдиле

Шыкъы, Ёзен да бирге.

Усхурда, Тотурда да

Къурала къош нёгерле...

 

III

Тахир жигит барды да,

Къалауургъа баш болду.

Аны уллу кёллюлюгю

Чона бийге аш болду.

 

Уручула келелле –

Сыртдан халкъгъа хахай эт!

Ёлюм излейми келед

Ол Чона бий – мурдар ит?!

 

Уручула келелле,

Бёрюлеча, жутланып,

Ала тасха марайла,

Тау башында къаплаиып.

 

Тахир айтды Моллагъа: 

«Эшитемисе дауурну?

Жигит, алчы илишаннга

Алда келген гяуурну!»

 

Молла жютю кёзлерин

Аууш жолгъа къадады,

Тасха келген жыйынны

Жыйырмасын санады...

 

Баракалла, машалла

Ысмайылны жашына!

Жигит Молла окъ берди

Бир малгъунну башына.

 

Молла ушкок атханда,

Уручу алгъа секирди.

Окъ тийгенде, чулгъанып,

Къабан кибик, ёкюрдю.

 

Къошдан чыгъып, эшитеди

Шамсюдюн ол атышны,

Тюз кёреди олсагъат

Элге къуугъун барышны.

 

Кеси женгил жетеди

Къан урушну аллына:

Жанындан бек къоркъады

Жарлы халкъны малына.

 

Тахир керох бергенди:

«Гайда, муну ата тур!

Ушкогунг тауда къалып,

Кесинг къошда жата тур...»

 

Окъ тийгенди Гайдагъа – 

Онг билеги къурушду...

Жаш болса да, Шамсюдюн,

Киши кибик, урушду.

 

Алай душман, кёп болуп,

Къойчуланы онглады,

Аланы тыяр кибик

Сауут-саба болмады...

 

Окъла келип тиелле

Сары къошну башына,

Шамсюдюн жара салды

Бир малгъунну башына.

 

(Къайдан уста болдула

Ит малгъунла жоллагъа?)

Баракалла, машалла

Шауаланы Моллагъа!

 

Ол атдан тёнгеретди

Къачып баргъан малгъунну,

Жетип, къолтукъдан алды,

Салды тобукъ къарыуну!

 

Къурушдуруп санларын,

Тепмез кибик байлайды.

Баракалла, машалла, –

Жигит болса – алайды!

 

Чатда уруш барады,

Эки къауал не болсун?!

Дагъы сакълар умут бар

Жарлы халкъны къой къошун.

 

Чона залим келеди,

Акъ къадыргъа къапланып.

Австир ушкок атылды,

Эшик артха жапланып.

 

Чона залим, терк чабып,

Быдыркъыгъа секирди.

Окъ тийгенде белинден,

Къызыл къанла кекирди.

 

Аны кёрюп, малгъунла,

Итле кибик, юрдюле,

Жартылары урушуп,

Жартылары сюрдюле.

 

Ботталаны Зуханы

Тюйдюле, инжитдиле,

Кесин терекге байлап,

Акъ байталын элтдиле.

 

Атла бла къуудула

Ийнеклени, къойланы,

Болмады жау жыйынны

Жарлы къошда къойгъаны.

 

Чона бийни ёлюгюн,

Жесир болгъан жашларын

Эсгермейин кетдиле,

Алып къара башларын.

 

Молла, женгил къармашып,

Къауалланы жерледи.

Жесирни къошха сюйреп,

Ызларындан тебреди.

 

IV

Аналаны жаш Хусей,

Къошдан чыгъып, тайгъанды,

Къушдан эсе терк жетип,

Элге къуугъун жайгъанды.

 

Элге къуугъун келгенлей,

Эрле атлагъа миндиле,

Къан тёгюлмей, мал артха

Къайтмазлыгъын билдиле.

 

Жаболадан – Тебону,

Бызынгыдан – Алийни,

Тотур бла Усхурдан – 

Хамма бла Шамийни;

 

Холам элден – Бийбертни,

Махай бла Жашукну,

Ёрге келск, Шыкъыдан –

Ёз къоншум Жумарукъну

 

Женгил тебиретдиле,

Сауут-саба бердиле,

Душманнга кечим, тёзюм

Болмазын эсгердиле.

 

Бий, чыгъып алларына,

Атындан тюшмей, айтды: –

Кюн жокъду элибизге,

Къырмайын малгъун халкъны!

 

Ол бизге чапханлагъа,

Къошланы чачханлагъа,

Бет этмей бир инсаннга, –

От салыгъыз клисагъа!

 

Жашла женгил кетдиле,

Тау тюбюне жетдиле,

Оноу-кенгеш этдиле,

Кеслерин бегитдиле.

 

Оноулары ол болду – 

Бирин къоймай къырыргъа!

Эллерине да чабып,

Буз ургъанлай, урургъа!

 

– Къоркъа тургъан биз тюйюл,

Ауушладан ауайыкъ,

Бизге болгъан хатаны

Биз да барып салайыкъ, –

 

Деди усхурчу Шамий,

Бек ётгюр жаш, мен билип.

Аты, кесине ушаш,

Тохтамагъан эмилик!

 

– Шамий, сёзюнг жютюдю,

Душманнга кечип болмаз, – 

Деди Бийберт, – тюз халкъгъа

Малгьунлукъ этип болмаз.

 

Халкъ тюйюл – душманыбыз,

Алтакъла, абрекле!

Бизгеча, эллерине

Палах келтирген итле! –

 

Бийберт, сабыр сёлешип,

Тауусумун этгенди,

Аланы анда къоюп,

Кеси къошха кетгенди.

 

V

Тау аллына тёгюлсюн

Тау ичини алтыны.

Сарача, жиляй къалсын

Чона бийни къатыны.

 

Чона бийни къатыны,

Сарача, жиляй къалды.

Гайданы къурушдургъан

Бийден Молла дерт алды.

 

Расул Аллах жаратхан

Жанланы арасында

Гайда кибик болмазед

Адамны баласында.

 

Шауаланы Сараны –

Алтын хазнасы эди,

Ботталаны Жакону

Жарлы баласы эди.

 

Малда кетди ёмюрю,

Болмады къышы, жазы.

Сары къошда жазылды

Аны хажрет ниязы.

 

Сыйлы файгъамбарыбыз,

Мал иеси Шогъайып,

Жолубузну сакълагъан

Тауда, тюзде, сагъайып,

 

Кече келип, Гайдагъа

Ууаз берип кетгенли,

Жарлыланы малларын

Анга аманат этгенли,

 

Ыразы болуп, эл къоюн

Ол бек уста кютеед,

Гелеулю жерле излеп,

Узакълагъа кетеед.

 

Суу ичирип, туз берип,

Кьарады хар малына,

Сау тутуп, семиз этип,

Жетдирди заманына.

 

Кёп чапды бу сыртлада,

Арып да олтурмады.

Не этейик, мубарикни

Аллах да онгдурмады.

 

Окъ тийди билегинден,

Экинчи – жюрегинден.

Сараны кюню батды,

Палах эшигин къакъды.

 

VI

Къошда къалгъан экеулен

Тахир бла Шамсюдюн, –

Мал ючюн жан аямай,

Кёрдюле палах кюйюн.

 

Кёрдюле къош аллында

Уюп тургъан къанны да,

Кёрдюле тал терекге

Байланнган Зуханы да.

 

Терк жетип, жарлы жанны

Терекден алгъандыла,

Жип кесген жаралары

Къан тырмы болгъандыла.

 

Юч къойчу, аз кесекге

Олтуруп, эс жыйдыла.

Мал неди, – энтда болур,

Гайдагъа жарсыдыла.

 

Тюзетип, юсюн жабып,

Салдыла къош аллына,

Хыжысы, ат иери

Бары да бош къалдыла.

 

Адам къаннга боялып,

Быдыркъыгъа секирген,

Окъ тийгенде белинден,

Къызыл къанла кекирген,

 

Чона бий да жатады,

Къурушуп саны-чархы.

«Кюлтыпыс таулу» деген

Этеди энди хыр-хыр!

 

Жатады эки ёлюк,

Алагъа палах келип!

Бири – малын кютюучю,

Бири – хауле жюрюучю.

 

Бири – малчыгъын кютюп,

Ёз къыйынын ашагъан,

Бири – зулму жол ызлап,

Урлап-тырнап жашагъан.

 

Бири – къыйы от этип,

Тау сууугъун хорлагъан,

Бири – къылыч суууруп,

Зорлагъа башчы болгъан.

 

Бири – ахырат сурап,

Бир Аллахха жалыннган,

Бири – алтын чабакъны

Суратына табыннган.

 

Бири – белин тюзетмей,

Сабийине къарагъан,

Бири – ауушдан аууп,

Чола малла марагъан!

 

Чона бий ёлюп жатад,

Ёз къанына боялып.

Быкъыда жесир малгъун

Къарайд анга, чамланып.

 

Чонагъа кесилгенча,

Анга да кесилди жол:

Терслик жолуна чыгъып,

Жесирге тюшгенди ол.

 

Къойчула, келип, анга

Тебине турадыла,

Дерт алыргъа ашыгъып,

Кенгеш да къурадыла:

 

Ол палах жолоучуну

Оноуун этергеди:

Гайданы дертин алып,

Женгил ёлтюрюргеди!

 

VII

Бу кезиуде алайгъа

Бийберт жетип келеди.

Атмагъыз деп, узакъдан

Къыстау белги береди.

 

Аны кёрюп, малчыла

Сархош бола, мычылла.

Къан жугъу болгъандыла

Жаш байланнган чыпынла.

 

Бийберт тюрслеп къарайды

Кюндюзгю уручугъа,

Аны къазауатына

Болмайды адам чыдап.

 

Тил билмеген къыйынлы,

Кюрешеди ычхыныргъа,

Хазырды кечим излеп,

Аллына жыгъылыргъа.

 

Бийберт, сагъышлы болуп,

Тахир таба атлады.

Атын илкичден алып,

Былай айта, атланды:

 

– Тахир, айып этмесенг,

Бир сёзюм барды мени:

Къанны къан бла жуумай,

Бошлайыкъ бу хаулени.

 

Ол жарлы анасына

Къычырып жиляйд мында,

Терсди, алай биз хурмет