Поиск


Сен къатымда болмасанг, –

Бу дунияны не этейим?

Сенден сора жарыкъ жокъ, –
Мен биргенге кетейим.

 

Бу зулмулу дунияда

Амал тапсакъ керекди:

Къайгъы жетмез теренде

Бирге жатсакъ керекди!

 

20

Андан сора Зулейха

Тенг къызларын сурады,

Ыразы салам берип,

Былай айтып сарнады:

 

Зулейха

Жарар айтхан жырларым,

Сау къалыгъыз, жанларым!
Манга кетер кюн жетди,
Жилямагъыз, ханларым!

 

Энди сизни кёралмам,

Эрттен салам бералмам,

Кийинирге, ойнаргъа
Къатыгъызгъа келалмам.

 

Сизден кёп хатер кёрдюм,

Кесим да хурмет бердим,

Ыразы болуп жюрюгюз, – 
Унутмагъыз, тенглерим!

 

Дунияда рахму аз, –

Ариу болсун тилигиз,

Сизни кёрюп сюйгенни

Сиз да сюе билигиз.

 

Мени сыйлы кёргенле,

Кюнде салам бергенле,

Бюгюн бери келгенле,

Жилягъыз быллай ёлгеннге!

 

Дуния бакы болса да,

Ахшыладан толса да,

Энди манга къууат жокъ, –

Бар зулму къуруса да.

 

Алтынжагъа къой тонла, –

Сизни киер кишим жокъ,

Алтыниер боз жоргъа, –

Санга минер кишим жокъ.

 

Алтын жапхан бек къала, – 

Санга кирир кишим жокъ,

Къызыл гюллю кенг тала, – 

Ойнар-кюлюр кишим жокъ.

 

Бизден дуния кетди,

Хан мени ёксюз зтди,

Айтама: адам тёзмез, – 

Къурутур бу адетни!

 

Артыкъ чапхан – абыныр,

Артыкъ сюйген – къабылыр,

Айта кетеме кёрге:

Зулмугъа кюч табылыр!

 

Ажалдан къалыр болмаз, – 

Келсе, кишиден сормаз.

Бузжигитсиз дуния

Манга дуния болалмаз.

 

21

Камал къайтды элине,

Юч кюн турду кёрюнмей,

Бузжигитни юйюне

Къалай барыргъа билмей.

 

Къыйын жолун арытып

Келди, факъыр, элине.

Кюе-бише олтурду

Зулму тюшген тенгине.

 

Бузжигитни къол ызын

Къаялада кёрдю ол,

Кесине сын салды деп,

Усталыгъын билди ол.

 

Камал кёп-аз турса да

Ачы къадарны жаулап,

Ёлгенни осуяты

Хакъды, сыйлыды саугъа.

 

Ёлюм ачы болса да,

Онг жокъ алыргъа, даулап, – 

Аны дууасын, ашын

Этерге керек саула.

 

Кёз жаш тёкген Камалны

Ол осуят сагъайтды,

Кёпню кёрген бир къартха

Бушуу хапарын айтды.

 

Къарт мычыды, тынгылап,

Камал бла келди ол.

Жамауатны жыйды да,

Быллай ууаз берди ол:

 

Къартны ууазы

Ай, замана, замана,

Заманыма къайтайым!

Кёпню кёрген къарт эдим,

Бир-эки сёз айтайым,

 

Кючюм бар деп къууанма, – 

Кючюнг кетер кюн чыгъар.

Туугъанма деп къууанма, –
Ажал жетер кюн чыгъар.

 

Малым бар деп къууанма, –

Малынг къалмаз кюн чыгъар.

Тангым бар деп къууанма, – 

Тангынг атмаз кюн чыгъар.

 

Юсюбюзде къара жер  –

Ажал ёлюм къайда жокъ?

Къарап турсакъ, игиге

Бу дуниядан файда жокъ.

 

Бу дуниядан файда жокъ –
Ангылагъыз, игиле!

Файгъамбарла, шыйыхла

Жер тюбюне кирдиле.

 

Ангылагъыз, жигитле,

Акъылманла айтдыла:

Жер тепдирген залимле

Бу дуниядан къайтдыла.

 

Буруннгуну сёзлерин

Эсигизге алыгъыз:

Ёлюм хакъды, кертиди,

Ёллюкбюз биз барыбыз.

 

Кёпню кёрген жамауат,

Къабырлагъа къара сен:

Ёлмей эсе туугъан жан, – 

Нек толгъанды ол ёзен?

 

Усталадан къалгъан сёз,

Хал хыйсабын алгъан сёз, – 

Къара жерни кёрлюкдю

Бу дунияны кёрген кёз!

 

Жаратханнга не этербиз, – 

Бу дуниядан кетербиз.

Къара топуракъ болуп,

Къара жерде эрирбиз.

 

Ажал жетмей, ёллюк жокъ,
Жилягъандан келлик жокъ:

Бузжигитим ёлгенди, –

Бизге бушуу берлик жокъ!

 

Ёлюм жолун билиу жокъ,

Ёлген бизге келиу жокъ,

Ажал къары бир жетсе, –
Жилягъандан келлик жокъ.

 

Кёрген жерде кёз къалыр,

Айтхан жерде сёз къалыр,

Жигит ёлсе, жамауат, – 

Эли, жери сау къалыр!

 

Ат ёлсе, иер къалыр,

Эл кёчсе, жери къалыр,

Эр киши жолгъа чыкъса,

Элине салам салыр.

 

Жолоучудан жол къалыр,

Тон устадан тон къалыр,

Эр киши ёлюм кёрсе,

Элине къуугъун салыр.

 

Тенг ёлсе, тенги къалыр,

Жолу, иши кем къалыр,

Къарап турсакъ, ахшыла,

Бу дунияда ким къалыр!

 

Къарындашы ёлгенни

Къарындашы къалады,

Эр башына иш тюшсе,

Эл аркъасын салады.

 

Къатын ёлсе, тул къалыр,

Бий жоюлса, къул къалыр,

Алтын, кюмюш хазнасы

Узакъ бармай тоналыр.

 

Миннген атынг бош къалса,

Анга минер табылыр;

Кийген тонунг бош къалса,

Аны киер табылыр;

 

Улан къалса, мал табар;

Къызынг къалса, жаш табар;

Жашынг ёлюп бир кетсе, – 

Харип башынг не табар?

 

Къатын къалса, эр табар,

Жаш айырылса, жер табар,
Жангызына жилягъан

Жамауатдан кёл табар.

 

Аз жашады Бузжигит,

Аз кёрдю къууанч, насып.

Олду бушуу ачысы, – 

Терк кетди, Аллах жазып.

 

Жарыкъ жулдуз терк кюер,

Жарыкъ кюн да бек тиер.

Жарыкъ жулдуз Бузжигит,

Санга халкъ къара киер...

 

22

Къарт уста, саны тутмай,

Тёгерегин къармады.

Бузжигитни анасы

Былай ачы сарнады:

 

– Ай, ай, дуния, ай, дуния,

Жангызны да къоймадынг,

Не кёп жанны алсанг да,

Алгъанлыкъгъа – тоймадынг.

 

Кесинг жангыз бир эдинг,

Аргъамакъгъа тенг эдинг.

«Бузжигитим» дегенде, – 

«Жаным, анам!» – дер эдинг!

 

Кёз аллымда турсангед,

Кёрмезмедим, жан балам!

Ёлген жерингде болсам,

Ёлмезмедим, жан балам!

 

Тоймай къалдым кёзюнгден,

Къанмай къалдым сёзюнгден,

Жарлы балам, къайдаса,

Жашлай жолу кесилген?!

 

Шаудан сууум сюзюлген,

Бийик тауум тизилген,

Жарлы балам, къайдаса,

Жашлай оту ёчюлген?!

 

Узакъ жерлеге кетдинг,

Кесинге тансыкъ этдииг,

Къатын алмай, той этмей,

Къаралды жаухар бетинг.

 

Ёлдюнг, балам, тузакъда,

Асыралдынг узакъда,

Аллах эсе сууалчы, –

Къалай тёздю бу затха?!

 

Айтмай кетдинг сёзюнгю,

Кёрмей къалдым кезюнгю»,

Ата кёлю таш болса, – 

Жетерми экен тёзюмю?

 

Ажалсыз жазыу болса, – 

Артынгда киминг къалсын?

Сени излеп тарыкъсам, – 

Кёлюмю киминг алсын?

 

Балаларын суу алгъан

Сюлесинлей, – анангма!

Жангызын жерге кёмюп,

Жиляй къалгъан анангма!

 

23

Зулейханы ёлюмден

Киши айыралмады.

Бузжигитни ёлтюрюп,

Ханны иши бармады.

 

Уллу тою, къууанчы

Бушуу болурун кёрдю,

Бой салып, Зулейханы

Аллына кеси кеди:

 

Хан

Кеч энди манга, балам, – 

Бузжигит ёлдю, кетди.

Аны сау этер амал

Жокъду дунияда энди.

 

Ёлген ёлюп кетсе да,

Сау – жашаргъа керекди.

Аллахны къадарына

Атанг не этерикди?

 

Ариу къала ишлетип,

Бузжигитни мен анда

Асыратырма, къызым,

Кётюрюп халкъ аллында...

 

24

Хан, айтханыча, къала

Ишлетип, Бузжигитни

Намыслы асыратды,

Асырагьанча жигитни.

 

Ол аны бла бирге

Къызыны къууанчын да

Асырады, насыбын

Къоймай жерни башында.

 

Зулейха ол къалагъа

Кирди да, анда къалды.

Ол къаланы эшигин

Бир киши ачалмады.

 

Бузжигитни юсюне

Къапланып, жиляй-жиляй,

Зулейха ёлюп къалды,

Бузжигитни ташламай.

 

Саулай бирге жашаргъа

Къоймадыла аланы,

Ёлюп, бирге къалдыла

Ичинде ол къаланы!

 

Ол къаланы эшигин

Бир киши ачалмады.

Ол энтда да ма алай

Ачылмайын турады.

 

Энди биз да былайда

Эшиклерин хапарны

Этейик, эшигинлей

Ала жатхан къаланы.

 

Энди биз да былайда

Тохтайыкъ, мудах бола,

Сюймекликни жарыгъы

Бетлерибизге ура.

 

Ой, Бузжигит, Зулейха, –

Жюрегими жарасы,

Сизге жиляй къалгъанды

Тюзлкнню чал анасы.

 

Тауну халкъы унутмаз

Ачы хапарыгъызны, –

Зулмуну туманында

Бергенсиз жаныгъызны.

 

Сюймекликни ёчюлмез

Оту – турур жаннганлай.

Сизни жюреклеригиз –

Ол отча жарытханлай

 

Турурла кечелени

Бу къарангы дунияда.

Кязим жарлы тилинде

Жазгъанд хапарын андан.

 

1910 1917

 

 

САРЫ КЪОШДА

 

I

Жаула, туугъаныгъызлай

Анагъызны къарнындан,

Бёрюлеча, ичесиз

Жарлы халкъны къанындан.

 

Тынчаймайсыз, къоймайсыз

Бизни ырахат жашаргъа,

Бу къол къыйыныбызны

Адамыча ашаргъа.

 

*  *  *

...Уручу жыйын этди

Залим Чона кесине:

Малла урлау тюшгенди

Энтда аны эсине.

 

Ай батып, жан аягъы

Тынчайгъан тап кезиуде.

Чона бий жыйын бла

Келди Мужал кечиуге.

 

Аты кишней тюбюнде,

Жаугъа атланнганча ол,

Айтды абреклерине,

Тау ауушха алып жол:

 

– Эй, Гюржюню къушлары!

Биз аз аууш аумадыкъ,

Чегемде чола малгъа

Жол къонуш а салмадыкъ.

 

Анда бизни унутхан

Хапарларын эштебиз,

– Ол кюлтыпыс таулула

Уяннгынчы жетербиз!..

 

Уручу жыйын чыкъды

Бызынгыгъа чабаргъа,

Сауут кючюн кёргюзте,

Чола ырысхы табаргъа.

 

II

Тауда жашагъан къыйын, – 

Аны ким да биледи.

Жангызлай тиринмеклик

Этиу къолдан келмейди.

 

Ташны бирге кётюре,

Малны да бирге кюте,

Алай келебиз тауда,

Къыйынлыкъланы бюге.

 

Сары къош – эл жайлыгъы,

Анда кечинеди эл.

Хар къайдача, мында да

Жарлыгъа такъырды жер.

 

Жыйырма юй, къош болуп,

Турады ол жайлыкъда,

Жюреклери хош болуп

Малгъа тынчайыулукъда.

 

Огъурлу жер эди ол,

Киши хата кёрмеген,