Тахир бла зухура (балк.)

Дунияда шуёхну – шуёху, жауну да жауу барды; бир зат бирси затны бузады, тюрленмеген зат жокъду. Жылны кезиулери бир бирни алышындырып   тургъанча, кечени ызындан кюн келгенча, къууанч бла бушуу алышынадыла, огъурлулукъ бла огъурсузлукъ тутушадыла, къарангы бла жарыкъ бир бирлерин   хорларгъа кюрешедиле. Муну кибик, Тахирни шуёхлары болгъан эселе да, жаулары-душманлары андан кёп болгъандыла. Атасы ёлмей, патчахны ёзюрю болгъанлай турса, Тахирни да душманларындан эсе, шуёхлары кёп болур эди, энди аны жояргъа кюрешгенле ол заманда аны ыразы этерге, кёзюню къарасы бла тенг айланыргъа кюрешир эдиле. Жарлыны жууугъу жокъду, Тахир а энди жарлы, жалынчакъ эди. Тынгылагъанла, Кязимни сёзюн эски этмегиз, ол да бурунгулуладан къалгъан сёзню айтады, китапладан окъугъанын, хадиследен билгенин жария22  этеди. Ёзге, къарыулу хар заманда тюздю, къарыусуз хар заманда терсди. Аны себебинден, къарыусузлагъа кюн болмагъанды. Хапарлада келгеннге кёре, анасы алай айтхан кече Тахир тюш кёргенди. Биягъы Зухурагъа атланып баргъанлай, тёрт жанындан тёрт къара ит чыгъып, тишлери от чагъа, Тахирни тёгерегинден алдыла. Тахир, не къадар къарыуун, амалын салып, къачаргъа, къутулургъа кюрешди эсе да, къутулалмады. Тёрт ит да, бирден болуп, аны таладыла… Тахир элгенип уянды. Тобагъа къайтды. Кеси кесине: «Быллай огъурсуз тюш кёргенимде, мени Мардин тутмагъына ийген эдиле. Энди уа не палах келеди башыбызгъа? Ишек жокъду, душманларыбыз кёргендиле», – дей эди. Андан сора Тахир Зухурагъа бармай бёлек кюн турду.

Тахирни келгенин, биягъы Зухурагъа жюрюгенин эшитип, Араб Тахирни ызындан болуп эди. Къаланы тумаландыргъан уллу терек бахчаны деменгили бийик агъачлары, къарангы терен мюйюшлери кёп эди. Ичи бла терен, ариу илипинле барадыла, алайладан да къалагъа бугъуп къараргъа тынчды. Араб, ма ол къарангы мюйюшледе, терек ауаналада тохтап, Тахирни марай зди. Айны он тёртюнчю кюню болуп, кюн кибик жарыгъан кечелени биринде, Та­хир, къалагъа келип, биягъы жип бла ары ёрлегенлей, малгъун Араб, къаланы къатына келип, Тахир андан чыкъгъынчы къарап, сакълап турду. Ол Тахир болгъанын, Зухура да аны сакълагъанын толу билгенден сора, ханнга чабып барды.

– О, мени сыйлы бийим, дунияны уллу ханы! Сени намысынга келишмеген, хансарайны бетин жойгъан иш болду – душманынг къайтып келип, сыйлы къалангы керахат этеди… Тахирди ол, сени буйругъунгу жукъгъа санамай, шахаргъа къайтып келирге базынып, кечеле бла Зухураны къаласына жюрюген… О, кёп душманланы титиретген, кёп жауларын аякъ тюбюне салгъан сыйлы ханыбыз, энди Та­хир кибик низамсызгъа кючюнг къарымаймы къалды? О, бетим тутмайды Тахир бла Зухураны арасында болгъан затланы айтыргъа…

Хан, сарыуу къайнап, тахындан секирип турду. Сол къолун жан сюегине салып; онг къолун сур силкиндире, алтын тыягъын жерге-жерге уруп, къычырыгъы бла хансарайны титиретди:

– Эй, Араб! Буйрукъ этеме…  Ол нажас энди  къаланы  тийресинде кёрюннгенлей, соруусуз, тутуп, аллыма алып келсинле! Аны кёрюп, ким тутмаса да, башын кесдирликме!

Араб, ханны быллай буйругъун алып, чабып чыкъды. Хан сарайны эгетлерин жыйып, айтды.

Берилген буйрукъгъа кёре, эгет аскер къаланы къуршалап, жашыртын жерледе, мюйюшледе бегиндиле.

Дунияны айлы кечелеринден бири эди. Чыгъыш жанындан жылы желле ура, тереклени башларын ары-бери чайкъайдыла. Адам аягъы тохтап, халкъ терен жукъугъа киргенди. Ол чакъда Тахир насыпсыз да, сюймеклиги къутуртуп, къоркъуулу тюшлерин, анасыны осуятларын да унутханды. Анасыны: «Душман кёзю жютюдю, жюрюме!» – деп сагъайтханын да эсге алмай, къалагъа келди. Аны сакълап тургъан Зухура да терк окъуна башындан аркъанны ийди. Тахир энди, тюшлери, анасы айтхан сёзле да эсине тюшюп, арсар болду, жип бла къалагъа чыгъаргъа унамады. Тахир тюбюнден, Зухура башындан бир бирге къа­рап турдула. Тахирни ёрге чыкъмазын билгенде, Зухура былай айтып жырлады:

 

Эрикмез эдим сенден,

Кирсем да барып кёрге.

Сен а эрикдинг менден –

Сюймесенг, чыкъма ёрге!

 

 

Тахир

 

Сенден эрикген кюнюм

Ушар кьарангы кёрге.

Душман марайды бизни –

Къалай чыгъайым ёрге?

 

Зухура, Тахирни мудах кюйюн эшитгенде, анга бир хата боллугъун сезип, жиляды. Тахирни да, жюреги сюйген къызьндан айырылыр кюню жетгенин билип, кёлю толду, Зухурагъа къошулуп жиляды. Зухураны жюреги, тутхун кьанатлыны жюрегинлей, уруп, къызыл ингилик чапхан1 бети бла кёз жашлары, инжилеча, кёкюрегине агъа эдиле. Амалсыз дунияны жесирлери, араларында жер жарылып, кёчюп баргъанча, бир бирлерине къолларын узатып, жеталгъан а этмей, кюедиле.

Ол сагъатда, зорлукъ къапхан тартханла, Тахир бла Зу­хурагъа жууукъ келедиле, сёлешгенлерин эшитедиле, кёз жашларын кёредиле, махаббат кючлерине алынып, къалай тутаргъа билмей   турадыла. Алагъа   чабаргъа, тутаргъа алыкъа белги да берилмегенди.

Бир заманда артыкълыкъ дауурбасы къагъылды. Тёгерекден къылычла жылтыратып, сюнгюле узатылып, садакъ окъла жюзюп башладыла. Хан аскер бла алай келгенин кёргенде, Зухура, Тахирге жаны кетип, жилягъанын унутду. Аны къутхарыр амалда, былай айтып тиледи:

 

Тахир, жаным, сабыр бол,

Къылычынгы къыннга сал.

Атам кеси келгенди, –

Керексизге тёкме къан.

 

Бар сен ханны аллына,

Баш ий, Тахир, къанлынга!

Сюйгенлеге кечим бар, –

Къор болайым жанынга.

 

Сау адамгъа кюн чыгъар,

Сюйген эрни ким жыгъар?!

Айтханымы эт, Тахир, –

Къылычдан да жютю бар!

 

Кёп къайгъыны, азапны,

Кёп турса да, арты бар.

Къошулурбуз бир кюнде, –

Уллу ханны анты бар!

 

Мен атама барырма,

Къор-садагъа салырма,

Сёз эшиталыр ол болса, –

Сени тилеп алырма!

 

Тахир, Зухураны айтханын этип, къылычын къыннга салды. Болсада, халкъгъа къарап, Зухураны муратына артыкъ ышанмай, бу кюйню айтды:

 

Къатын кишини сёзю

Хайыр болсун кесине,

Тюз турмаз бир тюк къадар

Къатын киши сёзюне.

 

Зухура

 

Айтма бу сёзню, Тахир,

Къатынла табын-табын,

Къатынлада къатын бар, –

Хар сёзю созгъан алтын!

 

Тахир къылычын къыннга салып, баш ийип тохтагъанын кёргенде, Бабахай ат бла аны аллына келди. Тахир, къылычын тешип, къыны бла анга узатды. Хан, Тахирни къолундан къылычын кеси алмай, ёзюрюне буюрду. Ёзюр кьылычны алып, Тахир сауут-сабасыз къалгъанда, хан, тасха билдирмей, хыйла сёлешди:

– Эй, асылсыз, Тахир! Мен сени уланымча кёрюп ёсдюрген эдим, «Жастыгъынгдан   жау   чыкъсын», – деп этдинг! Аз сабыр болсанг, мен Зухураны кесим берлик эдим санга. Тёзюмлюк этсенг, мен да, намысынгы кёрюп, хан-лыгьымы санга къоярыкъ эдим. Ал энтда мени аллымда къолларынгы артха, уруш къанны къой!

Тахир, къолларын артха алып, башын энишге ийип тохтады.

– Эй, Тахир, къолларынгы кесим байламасам, эгетле къоймазла, манга ийнанырыкъ болурса? – деп, атдан тюшдю. Ёзюрню къолундан бугъоу сынжырны алып, Тахирни аякъларына, къолларына да салды. Андан сора Бабахан, атына минип, огъурсуз, харам бет алды, Тахирни табаны бла уруп, сюрюшдюре, эгетлени къолларына берди. Тахирни атха тагъып, сюйретип, хансарайгъа къайтып келдиле. Хан олсагъат окъуна башкеслерин чакъыртып:

– Бу бетсизни башын къысха кетеригиз! – деп буюрду хан. Бахирни унутмагъан, Тахирни аны бетинден кёрюп тургьан ёзюрле, биринчи жолча, ханны этегине жыгъылдыла. Жал барып, баш уруп тиледиле:

– Эй, Чыгъышны уллу ханы! Сени ючюн жан алыргъа, жан берирге да хазырбыз! Малгъун   Арабны   айтханына Къарап, Тахирни жойма! Тахир кибик батыр уланла сени къыраллыгъынга   керекдиле!   Душманыбыз   аллайладан къоркъурукъду ансы, бизденми къоркъурукъду, биз къууладан! Жашауун юзме батырны! Зинданнга да сал, сау къой асыл Тахирни!

Ханны эсине ханышаны   айтханы тюшюп,   ёзюрлерине тюрленип къарады. Ала, баш ура, артха сюрюшдюле. Ол Заманда Тахир, къолунда, аягъында бугъоуларын зынгырдата, алгъа бир атлап, назму бла сёлешди:

 

Хан сёзюнде турмагъан

Къара заман болдуму?

Жарлы Тахир дуниядан

Къорар заман болдуму?

 

Сюймекликге хыянат

Жетген заман болдуму?

Бу дуниядан кертилик

Кетген заман болдуму?

 

Хан бир азат къулуну

Сыйын кёрмез болдуму?

Боюн салып келгенде,

Кечим бермез болдуму?

 

Жалдатлагъа берсегиз,

Амалым жокъ бармазгъа,

Къара тюккюч юсюне

Жаш бойнуму салмазгъа.

 

Азат этген болсагъыз,

Тансыгъымы алайым:

Жан дарманым Зухура –

Аны кёрюп къалайым.

 

Алмаз къылыч, къурч балта

Акъ бойнума салсынла.

Дун-дуния жыйылып,

Сейирге къарасынла.

 

Тахирни анасы, Бабаханны биринчи ёзюрю Бахирни къатыны Хубан хансарайда сыйлы тиширыуладан бири эди. Ханыша бла тенг болуп, татлы жашагъанды. Алгъа сабийсизлик, артда экисине да тенг келген насып би-рикдирип, ханыша бла ёзюрню къатыны бир бирден айырылмагъандыла. Бахир сау заманда Бабахай да акъылын жаратхан, бек да ийнаннган ёзюрюню бетинден Хубанны сыйлы кёргенди, Тахир бла Зухура бир бирлерин сюйюп, аны билгинчи, ханыша да аны тенглигин кери этмегенди. Андан сора уа ханыша, аны бла арасын терк айырып, хансарайдан къыстатхан эди. «Ёгюз ёлдю, ортакъдан чыкъды», – деп, Бахир ёлгенден сора Хубан да, кесини жерин билип, бир жанлы жашай эди.

Биринчи кере, Тахирни тутуп, Мардин шахаргъа жесир этип сюргенлеринде, Хубан, адыргы этип, таш, агъач чайнаса да, аны ханнга жибермегендиле. Бу жол, эгетлени хорлап, къалагъа кирип барды, ханны аллына келип, этегине жыгъылды. Ёзюрлени, эгетлени, къолларында балталары бла сюелген жалдатланы турууларында, ханнга айланып, назму бла былай сёлешди:

 

Къарар болсанг сёзге, сыйлы ханыбыз, –

Санга къурман бизни ёксюз жаныбыз.

 

Сыйлы ханым, бюгюн бала къуш тутдунг,

Къанатларын кесергеди умутунг.

 

Этегинге жыгьылады къарт Хубан,

Сен жазыкъсын, хатерин эт, сыйлы хан!

 

Мени ёлтюр, – сойма жангыз баламы,

Этме, ханым, сен кюнюмю къарангы.

 

Мухамматны аты бла тилейме,

Ханны сыйлы анты бла тилейме,

 

Зухураны къачы бла тилейме,

Жыл агъартхан чачым бла тилейме,

 

Тюбюнгдеги тахынг бла тилейме,

Башынгдагъы тажынг бла тилейме.

 

Бизге насып юлешиучю бийибиз,

Къуш баланы бутун, къолун ийигиз!

 

Жарлылагъа жарыкъ болсун оюгъуз,

Къуш баланы азат этип къоюгъуз!

 

Сени ючюн отха, суугьа киребиз,

Сен юйретип, аман, ахшы билебиз.

 

Сюймекликден шашхын болса къуш бала,