Тахир бла зухура (балк.)

Бу ауур кюй къаланы терезесин ачдырды. Зухура, мудах, мутхуз кёзлери бла терезеден къарап, тёгюле, сытыла, Тахирни жолуна алгъыш этгенди:

 

Аргъымакъгьа миннгенсе,

Жесирликни кёргенсе,

Жанынг Зухура гъашыкъны

Сау тура ёлтюргенсе!

 

Эгет аскер онгунгда,

Алтын сазынг къолунгда,

Гюл ачылсын, жайылсын,

Тахир, баргъан жолунгда.

 

Насып болсун къардашынг,

Хызыр-Илияс – жолдашынг 19

Мудах болсанг, Зухура,

Булбул болуп, жырласын!

 

Кёрсенг узакъ жерлени,

Аллах сакъласын сени!

Кимге тилединг, Тахир,

Аманат этип мени?

 

Тахирни жюрегин – сюймеклик, бетин аулакъ желле кюйдюре, жесир жолуна атланды. Аягъында, къолунда бугъоу сынжырла зынгырдайдыла. Иги кесек узайгъандан сора, тюнгюлюп, артха къарады. Зухура, белине дери те-резеден бери чыгъып, аны ызына къатханды. Къутас чачы, тозурап, къаладан энишге тёгюлгенди. Тахирни аягъында, къолунда бугъоула жангыдан къалтырадыла, зынгырдадыла. Гъашыкъны кёлю жер бла тенг бола, къыйынлыгъындан бу кюйню айтды:

 

Къарай-къарай къалгъанса,

Жиляй-жиляй къалгъанса,

Мени хайран башыма

Бу къыйынны салгъанса.

 

Узакъ къалды юйюбюз,

Кёп махаббат кюйюбюз,

Къол тутушуп, бахчада

Бирге жыйгъан гюлюбюз.

 

Оюн ойнап, къууушуп,

Дерсге баргъан кюнюбюз.

Сабийликден, биригип,

Бирге айтхан сёзюбюз.

 

Тенг да туууп, тенг ёсген,

Бир ана сют ичирген

Жан тамырым, Зухура,

Жиляй къалдынг бюгюн сен!

 

Тохтады жаз тилибиз,

Кече болду тюнюбюз,

Энди бизге насып жокъ –

Батды жарыкъ кюнюбюз.

 

Бу махаббат ичгисин,

Бирге болуп, тенг ичген,

Бу дуния халегин,

Бирге болуп, тенг кёрген,

 

Дугъум кёзлю Зухурам,

Керти сёзлю Зухурам,

Буюргъаннга боюн сал,

Мени эсли Зухурам.

 

Тахирни жюрек къыйынлыгъын, уллу термилиуюн кёрюп, аны Мардин шахарына сюрюп баргъан эгетлени кёзлеринден къан жилямукъла тама эдиле. Зулмулукъгъа юйренип, жюреклери ташча къатхан эгетлени былай адам сезимине келтирген Тахирни тарыгъыу жарлары, адамланы эслеринде къалып, алагъа уллу эриулюк бере эдиле. Ары дери, андан артха да сюймекликге аллай кюйле этилмегендиле, аллай ийнарла айтылмагъандыла. Тахир, сюймекликни уллу азабында, бетин кёкге, гъаршха айландырып, кёзлерин жумуп, къучагъын кенг аулакълагъа, Мекка-Мадинагъа керип, жалбара эди:

– Эй, жаратхан, мен зулму олжаннга кетип барама! Мени ташжюрек эгетле ашырадыла, ала окъуна жиляйдыла мени къыйынлыгъыма! Жарлы анамдан айырып, жан тамырым, кёз жарыгъым, сабийликден сюйген ийнагъым Зухурамдан узакъ этип барадыла, мен не этейим? Залимлик дуниясы мени жыкъды, хан кесине тенгни излейди! Азатлыкъ дуниясы да бир насыплыгъа келир… Уллу Аллах! Сен кёрмеймисе жаратхан жанларынга болгъан бу артыкълыкъны? Огъесе бизни да, бизни махаббатыбызны да сен жаратмагъанмыса? Аллах, нек жаздынг бизге бу жазыуну, не терслигибиз ючюн?!

Тахирни Мардин шахарына алып баргъан къалауурла, тёзалмай, насыпсызгъа кёз ачып къараялмай, кёз жаш тёге эдиле. Жарлыгъа болушургъа аланы да онглары жокъ эди. Алай жалбара, къутура кетип, Тахирни эси азса, дуния къатышып къалады. Аны юсюнде къара булутла ойнагъанча, кёк кюкюреп, жерге отла жаугъанча, элияла атылып, дунияны от алгъанча, жер тебиренип, элле, къалала оюлгъанча, Зухура да ол халабалыкъда къатыш-къутуш бола, чачы тозурап, бети-къуту кетип, уллу къычырыкъда Тахир­ни излеп айланнганча кёрюнеди.

Тахирни тёгерегинден алып, тохтаусуз баргъан эгетле уллу терен къолладан, къоркъуулу талан агъачладан къутулуп, кенг аулакълагъа чыкъдыла. Тамам жети кече, жети кюн жол жюрюп, Мардин шахарына кирдиле. Мардин шахарны тутмакъ юйюн, сурап, тапдыла. Тутмакъ юйню башчысына ишни болушун айтып, Тахирни анга тапшырдыла. Экинчи кюн эгетле ызларына атланнганда, Тахир аладан былай айтып тиледи:

– Сау-саламат, эсенлик-тынчлыкъ бла барыгъыз, узакъ Мардинни ачы тутмагъында къалгъан Тахирден салам айтыгъыз. Зухурагъа айтыгъыз – берген сёзюн унутмасын! Мардин шахарны къарангы, тар тутмагъында къалгъан насыпсызны эсинден кетермесин!

Эгетле, жети кюн, жети кече жол жюрюп, хан сарайгъа къайтдыла. Жесирни олжаннга бергенлерине шагъатлыкъ къагъытларын да кёргюзтюп, Тахирни жолда хапарын да айтдыла. Мардин шахарны тутмакъ башчысындан келген къагъытны да окъуп, ханны жюреги тынчайды, ырахат бо­луп къалды.

Тахир бала Мардинни къара тутмагъында, зиндан къарангылыгъында сюймекликни азабын чеге эди. Кюйле, назмула этип, бийик буруудан тышына ата эди. Ол назмуланы табып окъугъанланы жюреклеринде уллу жазыкъсыныу жаратылып, сюймекликни ала да сынай эдиле, махаббат хайран этген жанны жарсыуларына жарсый эдиле. Назмугъа, жыргъа ийнаныулары болгъанла, аланы къуран суралача кёрюп, бир бирден жазып ала, шахардан – шахаргъа, элден – элге, къолдан къолгъа ётдюрюп, жюрюте эдиле. Сюйгенлеге аллай къыйынлыкъ салгъанлагъа бар халкъла бир кибик, ит ириатын берип, чамланнгандыла.

Тахир, кечеси-кюню болмай, эсин ташламагъан заманда сюймеклигини кючю бла жырын айтып, шашхан заманларында Зухураны аты бла сант этип, жети жыл турду. Кюнлени хар кюнюнде, болуучусуча, Зухура эсине тюшюп, шашхын-тентек болгъанда, Тахир жюрек тарыгъыуун былай айтханды:

 

Гъашыкъ Зухура ханымы

Кёрюр кюнюм болурму?

Бу азапдан къутулуп,

Ёлюр кюнюм болурму?

 

Къара олжан туманы

Кетер кюню болурму?

Анам этген тилекле

Жетер кюнюм болурму?

 

Тилек жетип, хакъ жолум

Ачылыр кюн болурму?

Жюрекдеги къайгъыла

Чачылыр кюн болурму?

 

Бугъоу кесген жарала

Сау болур кюн жетерми?

Аллах зулмучулагъа

Жау болур кюн жетерми?

 

Жети жыл жесир болдум,

Къалмады кючюм, онгум,

Бийик буруу, къая таш, –

Къарасам, онгум-солум.

 

Зухура-ханым, сюйгеним,

Кюнде салам ийгеним,

Амал болмай жазгъаннга,

Отдан кёлек кийгеним, –

 

Сенсиз татхан туз-дамым

Къызыл къаннга ушайды,

Жарыкъ кюн да олжанда

Къара тангнга ушайды.

 

Зиндан къарангысында, жашаудан, сюйгенинден умут юзмей, Тахир дагъыда кеси кесине кёл этдире эди. Тансыкълыкъ жюрегин къаллай бир таласа да, жесирлик бла сюймеклик аны кючюн, онгун къаллай бир алсала да, Тахирге аллай бир кюч, къарыу келгенди. Аны себебинден, Тахирни инчиклерин, къол тамырларын бугъоу кесмегенди, умутлары, таукеллиги быллай жырлары бла дуниягъа жайылгъанды:

 

Жиляма, жаным, жиляма,

Кюн ызындан кюн келир.

Жарсыу берген иебиз

Бизге къууанч да берир.

 

Кюл, кёмюр этип тургъан

Къайгъы къачар, жиляма.

Бу эшикни бегитген

Бир кюн ачар, жиляма.

 

Тахирни Мардин шахарына сюрюп кетген кюнлеринден башлап, Зухура къырау къакъгъан гокка ханс къалай мууал бола эсе да, алай болуп, кюнлери, кечелери аман бла кете эдиле. Кечеден тангнга, жау чыракълай, эрип, тауу-сулуп бара эди. Кёзлеринден къан жилямукъла тёгюп, эси бла тургъан кюню аз болады. Жайыкъса, башын эмчек анасыны тобукъларына салып, терен кючсюне, Тахирни эсгере эди. Эмчек анасы, билген ариу сёзюн аямай, на-сыпсызны не къадар жапсарыргьа кюрешсе да, аны бир сёзю да Зухураны къулагъына кирмей эди.

 

Сюйгенлеге жапсарыу сёз керек тюйюл,

Жапсарыуну магъанасы терен тюйюл.

Сюйген жанла бир бирлерин кёрмеселе,

Сёз къураны сюйген жаннга себеп тюйюл!

 

Былай бла жылла ёте эдиле. Жай келип, дуния жашил кийимлерин кийсе, Зухура, тенг къызлары бла бахчагъа чыгъып, Тахирни ызларын излейди. Ол эслеп, кёрюп, Тахирни къолу тийген тереклеге, ташлагъа жыягъын салып, андан себеплик тапханды. Кюз арты жетип, къышхы желле, кеслерин билдире, сары алтын чапыракъланы жайны ызындан сюрюп, чулгъап, къатышдырып башласала, Зухурны халы да анга уша, ол хайран жанын къайры атаргъа билмей, кюнсюз бола эди. Тахирден бир хапар билсем деп, къаланы терезесинден жоллагъа къарай эди.

Кюнлени бир кюнюнде узакъ жолладан кериуан келгенин кёрдю. Кериуан къаланы къатына жетгенде, Тахир­ден бир изми биле болмазламы деген умутда былай жырлады:

 

Къошмусуз, кериуанмысыз?

Дертлеге дарманмысыз?

Къайгъысы кёп Тахирден

Бир хапар алгъанмысыз?

 

Кериуанда бир жырчы жаш бар эди. Зухураны жырын эшитгенлей, къолуна къыл къобузун алып, къалагъа къарап, жууап берди:

 

Саудюгер кериуанбыз,

Узакъды сафарыбыз.

Тахиринг кимди сени? –

Жокъ андан хапарыбыз.

 

Кериуан Мардин шахаргъа баргъан жол бла озуп кетди. Жети кюн, жети кече жол жюрюп, кериуан Мардиннге жетгенди, Тахир тургъан олжандан узакъ болмай, ачыкъ майданнга тюшгенди. Кериуан алайда кечелик этерге тохтап, от, суу къайгъыгъа киргендиле. Кечени бир кезиуюнде, кериуан, Аллахха табу этип, ушхууургъа олтургъанлай, туурада тутмакъ юйню терезесинден бир термилген, къыйынлы ауаз эшитилди. Кериуан сюргенле: «Я рабби, бу не тауушду?» – деп, къыйынлы ауазгъа къулакъ салып тохтадыла. Олжан терезени чалдишинден, кериуан сюргенлеге къарап, Тахир былай сора эди:

 

Кериуан келди наз бла,

Тюшдюле ауаз бла.

Мен Зухурадан айырылгъанлы

Жубанама саз бла.

 

Кериуанда биягъы жырчы жаш, къобузун къолуна алып, жыр бла жууап береди:

 

Кюйлеринг жетди жаннга,

Жюрегим кюйдю санга.

Кимсе сен бу жерледе,

Атынгы айтчы манга?

 

Т а х и р

Атым къыйынлыд мени,

Къайгъымы жокъду саны.

Зухураны ийиси бар,

Къайда кёргенсиз аны?

 

Ж ы р ч ы

Этме кёзлеринги зар,

Тутма жюрегинги тар,

Жолда жолукъгъан эдик, –

Зухураны саламы бар.

 

Зухураны атын эшитгенде, Тахир, эси тайып, жыгъылды. Кёпмю турду эсин жыймай, азмы, – бир заманда, эси башына келип, аязгъанда, Зухурадан хапар сорайым деп, биягъы терезеден кериуан тургъан жерге къарады. Къараса, келген кериуан кетип, майданда аланы алыкъа ёчюлмеген отчукълары тютюн эте эдиле. Тахир андан да бек ёкюнюп, кёз жашлары зинданын кёл этдиле. Узакъ жоллада кериуанны къалай баргъаны кёзюне кёрюнюп, ала энтда да Зухураны кёрюрге боллукълары эсине тюшюп, термилди: «Ай ийсагъан, ол кериуанны жюк кётюрген тюелеринден бири окъуна болуп къалсам эди! Зухураны бир кёрюр эдим. Жаныуар болсам да, жюрек къыйынлыгъымы айтып, алайда жан берир эдим».

 

Харипликни мазасын

Сенден терен билген жокъ.

Сюймекликни азабын

Сенден терен кёрген жокъ.

 

Жети жылны зинданда

Жиляй, улуй тургъанда,

Жюрегим къутургъанда, –

Санга табу этдим мен.

 

Ёз журтумдан узакъда,

Жети жылны тузакъда,

Кюн кёрмейин тургъанда, –

Санга табу этдим мен.

 

Зиндан жесирлигинден

Юсуфну да алгъанса,