Тахир бла зухура (балк.)

Бир кюн Тахир, Зухурагъа тюберге ашыгъып баргъанлай, жансызлагъа жан салгъан, жюреклени бир бирге ачхан сейир тартыула, макъамла эшитип тохтады. Барып къараса, – бир узун бойлу, сарысакъал киши, тюрлю-тюрлю сырыйналаны, сазланы15 кезиу-кезиу согъуп, аламат макъамларына халкъны тынгылата эди. Тахир бала, жыргъа, макъамгъа уллу сюймеклиги, хунери да болгьандан, жаны ол тартыулагъа кирип къалды. Акъырын барып, халкъгъа къошулду. Кёп тынгылады. Сазчы сазын алай «жилята-улута» эди, алай ариу макъамла согъа эди – Тахир ол бошап къояды деп къоркъады. Болсада хар затны чеги, ёлчеми болады – сарысакъал макъамчы ахыр арып тохтады. Халкъ чачылды. Тахир макъамчыны къатына барып: «Ассаламу алейкум!» – деп, сырыйначыны къолун тутду. Кесини атын, муратын айтып, макъамчы аны кесини хунерине юйретирин тиледи. Уста: «Кел, балам, мен билгенден юйретейим, сёлешгенинге кёре, фахмунг барды!» – деп, аны биргесине элтди. Ол кюнден башлап уста аны онеки тюрлю сазда согъаргъа юйретип тебиреди. Тахир бир кёргенин, экинчи сормай, женгил алып болгъанды. Макъамчы бир зат сокъса, ол тартыу не къыйын болса да, Тахир аны онеки тюрлю сазда да олсагъатдан согъуп къоя эди. Къарт уста, муну закийлигине сейир-тамаша болуп, бир айдан сора анга дере бергенни къойду, кеси, аны сокъгъанына тынгылап, андан юйренип башлады.

Зухура да, Тахирни саз согъаргъа,   тюрлю   макъамла чыгъарыргъа юйреннгенин кёрюп, аллай усталыкъ бла ай­тылгъан бир тиширыуну устазгъа тутду. Зухура да, саз согъаргъа юйренеди. Была экиси да уста сазчыла, сырыйначыла болдула. Сюймеклик кюйлени бир бирге саз согъуп, жырлап айта эдиле.

Бир кюн Тахир, Зухурагъа айланып, саз согъа кетип, сюймеклик оту жюрегинде бютюн да уллу жанды. Ол заманда кюе-бише, Тахир бу кюйню айтды:

 

Сюймекликге тюшгенли,

Къалмагъанды намысым,

Омакъланма, Зухурам,

Жокъду мени насыбым.

 

 

Зухура

 

Къайгъылы жюрегими

Жубатама саз бла.

Айтхан ариу сёзлеринг

От жюрекге аздыла.

Тахир

Атынга табу этдим,

Антымы къабыл этдинг,

Кюл болуп бара эдим –

Сен бираз сабыр этдинг!

 

 

Зухура

 

Сазда ариу ойнауунг

Акъылымы алгъанды,

Кёзлеринги къарасы

Жаннган отха салгъанды.

 

 

Тахир

 

Гъашыкъ ичгисин ичдим,

Жаннган отунга тюшдюм,

Жанынг жанымда турмай,

Къыйынды мени ишим!

 

 

Зухура

 

Кёзлеринг  – кюле-кюле,

Сёзлеринг  – къууанч бере,

Тансыкъ болдум ёзюнге,

Тарыкъдырмай, кел бери!

 

 

Тахир

 

Нюр жаннганлай – къарамынг,

Жарыкъ тийген кюн кибик.

Къалтырайса къатымда,

Къар юсюнде гюл кибик!

 

Зухура

 

Виз экибиз бир къашда16

Сюймеклик ойнай башда,

Болурбузму насыплы

Бу махаббат къууанчда?

 

 

Тахир

 

Тахир деген атым бар,

Чий кюмюшден сазым бар,

Хан башымы кессе да,

Къайытмазгъа антым бар.

 

 

Зухура

 

Минг саз бирге согъулса –

Макъамы сен болурса,

Айырылмабыз, Тахир,

Аллах жазыу буюрса!

 

Ол ёмюрлени адамлары, быланы бир бирлерине термилгенлерин эшите, сюйгенлеге игилик тилей эдиле. Кёкде къанатлыла, жерде къурт-къумурсхала Тахир бла Зухурагъа алгьыш этгендиле. Жайла келип, дуния кёгерсе – была гюл, терек бахчалада, бир бирге термилип, тарыгъыуларын жыр бла айта эдиле, тюбеселе – бир бирден айырылалмай болгъандыла. Къыш жетип, жерни, сууну, тереклени да къыртчын сууукъ бийлесе – Зухураны хансарайдан чыгъаргъа онгу болмай, сюйгенине термиле, кёзлеринден къан жилямукъла тёгюле эдиле. Амал болуп, Тахир хансарайгъа кирсе, Зухура аны къучакълап, санлары эригинчи, эси чыгъынчы ийнакъласа да – къанмагъанды.

Бир жол Тахир Зухурадан кюч бла айырылып, къалада къоюп, чыгъып тебирегенинде, Зухура жиляп, таралып, бу кюйню айтханды:

 

Жюрегими жарасы,

Кёзлерими къарасы,

Бир бирден айырылмауну

Жокъмуду бир чарасы?

 

 

Тахир

 

Жюрегими жарасы,

Кёзлерими аласы,

Эки сюйген бир болса, –

Айырылмауну чарасы!

 

 

Зухура

 

Жюзюгюмю жези бар,

Бийик тауну кези бар,

Мени сайга берирге

Ёз атамы сёзю бар.

 

 

Тахир

 

Саз бауларым – жибекден,

Айтхан сёзюм – жюрекден.

Хан сёзюне ким базар, –

Къайтмаз зулму – халекден!

 

Тарыгъыуларын айтып, была бир бири къолларындан тутуп, бир бирге къарасала, жиляп къала эдиле. Неге жилягьанларын кеслери да билмегендиле. Сюйгенле сюймеклик жарсыулары бла, кюйгенле да ачы къадарлары, уллу бушуулары бла – кюнле, кечеле алай кетедиле. Тахир бла Зухура, сюймекликлери жаш санларын эрите, кёп затны эслейдиле, къадарларына да къайгъы, шургу этедиле. Зу­хураны ёз анасы ханыша Тахирни сансынмагьанын, аны Зухураны къатында кёрсе, бюсюремегенин эслеп – къууанчы мутхуз болду. Тахир бла Зухура кёрмеген къара боран аланы ызларындан сюрюп келеди.

 

Бу дуниягъа алай келед сюймеклик, –

Жер жарытып, жаз башы кюн къайтханлай;

Тангнга чыгъып, эркин учхан къанатлы

Адамлагъа сюйюнчюлюк айтханлай!

 

Бу дуниягъа алай келеди сюймеклик, –

Ташны жарып, жашил кырдык чакъгъанлай;

Жесирлеге жан азатлыкъ берирге

Тау жоллада женгил атлы чапханлай!

 

Жашха, къызгъа алай келеди сюймеклик, –

Бу дуниягъа огъурлулукъ келгенлей;

Таугъа, ташха бет жарыкълыкъ береди,

Кюн да бизге тазалыгъын бергенлей!

 

Сюйгенледе хапар болмай хыйладан,

Къара дертден, харамжюрек зулмудан, –

Дуниягъа ариу кёзден къарайла,

Умут этап гитчеледен, уллудан.

 

Сюйген жанла, жангы чакъгъан тереклей,

Буз, боран да сакъламайын жашайла.

Игиликден толуп жаш жюреклери,

Жолларына бизден мадар сакълайла.

 

Алай биз а зулму тузакъ салабыз,

Болмаз ишге къыйналабыз, талабыз,

Заран болуп эки сюйген жюрекге,

Башыбызгъа кёп гюняхла алабыз.

 

Сюйгенлеге къара сабан сюребиз,

Ызларындан, итле кибик, юребиз,

Болалмасакъ – саныбызны тюебиз,

Ачыу этип, илибизден кюебиз.

 

Насыплыны насыбына зарлана,

Терк жегебиз къара ишге арбала,

Алгъыш угъай  – къаргъыш болуп жолубуз,

Барабыз биз ызларындан къармала.

 

Тахир бла Зухура да кюйдюле,

Ол зарлыкъны къаражалын отунда.

От ёчюлюр, терек къурур, жыр тохтар

Хыйлачыны уу тырнакълы къолунда.

Фитначыны къул жасагъын бер, Кязим,

Хыйлачыны хауле итлей кёр, Кязим.

Бу дунияда сюйген жолун кесгеннге

Налат бере, ийман бла ёл, Кязим!

 

Хапарлада антыла келгеннге кёре, Бабаханны Араб деп, тилчилиги, зарлыгъы, бузукъчулугъу, къылыкъсызлыгъы битеу халкъда айтылгъан бир къулу болгъанды. Аны сюргени жаланда хыйла, фитна эди. Арабны хансаранда ки­ши да сюймей эди. Бабахай аны, табаны бла уруп, къатындан къыстаучу эди, хан анга жийиргенмей да къарамагъанды. Кёп кере, ол фитна мардасын оздургъанда, асмакъгъа асаргъа да буюргъанды. Дагъыда асдырмагъанды. Билсегиз – асдырлыкъ да тюйюл эди. Нек болгъанын да айтайым: Араб кибикле ханлагъа, ханланы тёгереклерине жортхан мыртазакълагъа керекдиле. Аласыз, ала билдирген тасхасыз ханла кимлени асдырлыкъдыла асмакълагъа? Кимлени атарыкъдыла терен, къарангы зинданлагъа? Алайсыз а хан – хан болмайды. Хар ханны да, патчахны да тёрт къолу болады: онг къолу, сол къолу, асмагъы, зинданы. Терк къоратыргъа сюйгенин онг къолу бла асмакъгъа «асдырады, бойсундурургъа, къул этерге, кёл кенгдирирге сюйгенин а – сол къолу бла зинданнга атдырады. Аны билип, Араб кибикле ханны тёрт къолу да бирча болургъа сюедиле, ишлерин билип, кеслерин уста жюрютедиле. Аллайла дуния жаратылгъанлы да болгъандыла, мындан ары да къурумазла.

Тахир бла Зухура бир бирлерин сюйгенлерин кёрюп, Араб типиски этип башлады. Аны къанын зарлыкъны оту къайната эди.

Бир кюн Тахир бла Зухура терек бахчада тюбеширге бир бирлерине сёз берген эдиле. Фитначы, хыйлачы Араб, муну сезип, бахчагъа аладан алгъа барып, терек артына букъду. Бир кесек замандан сора Тахир бла Зухура да ол терекни тийресине келип тохтадыла. Сюйгенле хар заманда бир затны юсюнден айтадыла, ол да – сюймекликлериди! Тахир бла Зухура да, ёмюрлеринде биринчи кере тюбешгенча, бир бирлеринден тансыкъларын алалмай, бир бирлеринден къанмай, жангы кюйле, ийнарла айтып, дагъыда айырылып кеталмай, кёп турдула. Араб, сыпдырылып, бахчадан чыкъгъанды. Келип, халны-хапарны Зухураны анасына айтханды:

 

Жалгъан сёзню сёлешмем,

Фитна бла кюрешмем,

Ханны жангыз насыбын

Факъырлагъа юлешмем.

 

Хан къызына, кёз салып,

Къарамагъан ким болур?

Аны мюлкюн, къаласын

Марамагъан ким болур?

 

Алай Зухура – жангыз,

Кёкде жангыз кюн кибик.

Аны тилер жигитни

Даражасы ким кибик?!

 

Кюнню, кёкден айырып,

Жерге атхан ким болур?

Учхан жулдуз башына

Жюген атхан ким болур?

 

Ташалашып, бахчада

Бирге жатхан ким болур?

Эрттен, ингир, эрикмей,

Къучакълашхан ким болур?

 

Тахир бла Зухура

Аллай оюн къурдула:

Кёз туурамда, бахчада,

Къучакълашып турдула.

 

Хансарайны эркеси,

Адамланы тюлкюсю –

Хайран Тахир къызынгы

Этеди эл кюлкюсю.

 

Улан деген Тахиринг

Аман акъыл этгенди,

Халкъдан сыйлы къызынгы

Жарыкъ нюрю кетгенди.

Бу хапарны эшитгенлей, Зухураны анасы, ачыуланып, кесин бузуп, ханнга баргъанды. Арап айтханнга къошхан да этип, Тахирни хыйлачы, бёрю сыфатха кийирип, ханнга башдан аякь айтханды. Бабахай бу хапарны эшитгенден сора, Тахирни атасына берген сёзю эсине тюшюп, сагъыш этди. «Заман болгъанды, Зухураны Тахирге берип, тоюн, къууанчын этерге керекди», – деп бичди. Ханышагъа къарап, сабыр халда былай айтханды:

Кёп къыйынны бир тынчы  –

Оюм этсек керекди:

Къызны, Тахирге берип,

Тоюн этсек керекди.

 

Ажайыпла айырып,

Журтну жыйсакъ керекди.

Сюйгенлени бир этип,

Сёзню тыйсакъ керекди.

 

Шербет сыра къайнатып,

Къонакъ алсакъ керекди,

Сёзюбюзге ёлмейин,

Туура къалсакъ керекди.

 

Алтын терек жондуруп,

Алтын къушла къондуруп,

Тилеклени болдуруп,

Къууанч этсек керекди.

 

Алтын сарай жасатып,

Айбат этсек керекди.

Оюнчула чакъырып,

Байрам этсек керекди.

 

Тулпар атла санатып,

Къурманлыкъла къанатып,

Халкъны анга къаратып,

Чариш этсек керекди.

 

Эсде тутуп ахырны,