Тахир бла зухура (балк.)

Тахир, хыйла жырны эшитип, муну айтхан кимди деп, жууап берирге умут этип къарады. Зухура, аны эслеп, кёзю-къашы бла Тахирге: «Жукъ билдирме!» – деп тиледи. Арабха эс бурмай, жолларына кетдиле. Мычымай, хамамгъа жетдиле. Зухураны жюрегине къоркъуу тюшген эди. Алай Тахирге жукъ билдирмезге кюрешеди. Хамамны эшигин этип: «Тахир, бизни малгъун Араб таныгъанды. Барып атама айтыр, эшигибизни жабар. Санга бир хата болса, мен кесими ёлтюрлюкме!» – деп, Зухура Тахирни сагъайтды. «Араб мени къалай танырыкъды, сен жангылгъан этесе», – деп, Тахир Зухураны айтханына тынгыламады. Зухура дагъыда къайтарып тиледи: «Жаным, Тахир! Сёзюме къулакъ сал, тюелени бирине мин да, эгет аскер жетгинчи къач! Мен да ызынгдан къачарма, ёлмесек, бир бирни табарбыз».

Болсада Тахир унамады. Аны эсинде: «Зухураны къа­лай алып къачама, къайсы жанына кетерге керекме, кетсек, къадарыбыз къалай болур?» – деп, ол эди. Башына келлик къара къанланы, къыйынлыкъланы сагъышын этмей, кёлюндегин Зухурагъа былай айтды:

 

Ажымсыз киши тутулмаз,

Ажалдан киши къутулмаз.

Сен, къачып, мени ызымдан

Келирсе деп умут – аз!

 

Къыйынлыкъдан жалкъыдым,

Кёп кюйдю мени жаным.

Сени къоюп, жашау жокъ,

Зухура – жан дарманым!

 

Малгъун Араб ханнга чабып жетди. Тахир бла Зухурадан хапар берди. Хан, ачыудан атылыргъа жетип, эгетлерин жыйды. Хансарайда къуугъун сырыйна согъулду. Ас­кер, сауут-саба алып, майданнга чыкъды. Кёп турмай, ас­кер хамамны тёгерегин алды.

Ол заманда Тахир бла Зухура, бир бирлерине къарашып, жашаудан тюнгюлдюле. Башларына къара кюн келгенин билдиле. Тахир: «Эй, жаным, Зухура, сен айтханны этсем, ахшы боллукъ кёреем!» – деп, сокъуранды. Тышында къама тауушла, къычырыкъла эшитиледиле. Тахирни жанында сауут-сабасы жокъ эди. Амалсыз болуп, Зухурагъа къарады. Зухураны кёзлери туман болуп, жукъ кёрмей эдиле. Ала ахыр сагъатларында, сёз айтыр къарыулары болмай, бир бирлерин къучакълап, саламлашдыла. «Хай­да, Зухура ханым, бу дунияда энди бизге бир бирни кёрюу болмаз. Кенг дуния бизге тар болду, къарангы болду. Не этейим, не айтайым, Жазыучубуз, сюймеклик жазды да, къадар жазмады, къыйынлыкъла, кёз жашла жазды да, на­сып, къууанч жазмады. Керти дуниябызда жазар эсе уа… Сау къалып, жашасанг, хаух дунияда мени унутма», – деп осуят этди. Быланы къадарларына ажым этип, кюйюп, тёгереклеринден алгъан тюз адамланы жапсара, Тахир бу ийнарланы айтды:

 

Эртте ёлдю ёз атам,

Узакъ къалды ёз анам,

Эгет аскер жууукъду, –

Энди мындан чыгъалмам.

 

Къая бузар кючюм жокъ,

Къала болур кичим жокъ,

Кюйсюз ханнга баз болуп,

Тилеп алыр кишим жокъ.

 

Жилясам да, ким эшитир,

Тарыкъсам да, ким эшитир?

Ауур болгъан салымы

Жарлы анама ким элтир?

 

Акъ кебинлик келтирип,

Ажым этип, ким жууар?

«Кюн кёрмеген жарлым», – деп,

Чачын жыртып, ким жиляр?

 

Тахирни, аркъан атып, тузакъгъа тюшюрдюле. Жетип, къолларына, аякъларына бугъоу салдыла. Сюйреп, ханны аллына элтдиле. Хан, Тахирни кёргенлей: «Бу бетсизни мени кёзюме нек кёргюзтесиз, башын кетеригиз!» – деп, къы-чырды. Эгетле, башкесле да, къолларында къылычлары, айбалталары бла Тахирни эки жанында тохтадыла.

Бу жол да ханны алимлери, усталары, жулдузчулары, ала бла бирге уали да, ёзюрле бла тенг, Тахир жанлы болуп, аны жанын тилеп тохтадыла. Алимлени бек уллусу: «Эй, дунияны уллу ханы! Биз сени къолунгда ишлейбиз, китаплагъа, жулдузлагъа къарап, дунияны халын, болгъанны, боллукъну да билебиз. Сен Тахирни ёлтюрсенг, хансарайгъа, бизни ата журтубузгъа да уллу къыйынлыкъ келирге боллукъду. Ёлтюрме Тахирни, уллу ханыбыз, этме бу ишни!» – деп сюелди. «Аллах чамланыргъа боллукъду, сен Аллахны буйругъун, кесинги антынгы да бузаса!» – деп, уали ууаз берди. «Душманларыбыз баш кётюре башлагъандыла. Тахир кибик, къурч жигит, уста урушчу бизге бек керек эди», – деп, аскер башчы, къолун кёкюрегине салып, баш уруп, ханнга табу этди. Бары бирден Тахир жанлы болуп, хан не этерге билмей, арсар болуп тургъан кезиу-чюкде, къалагъа къолунда да уллу китабы бла чиммакъ кийиннген бир арыкъсуу чырайлы адам кирди. Ол, арлакъда тохтап, сабыр сёлешди: «Эй, Аллахны къулу Бабахан! Сени манга берлигинг бар эди! Ол заманда бахчада ашыгъып кетген эдим. Энди аны алыргъа келгенме. Ханлыгъынг узакъ кюнлени болсун, Аллаху амин!» Бабахан, ол адамгъа да терс къарап, эгетлерине буюрду: «Кетеригиз, Бабаханны кишиге борчу жокъду!» Эгетле акъ кийимли белгисиз адамны къолунда китабын сыйырып, кесин, сюйреп, артха алып кетдиле. «Бир сёз къулагъыма кирмейди, ёлтюрюгюз шериатха терс жюрюген фитначыны! Ненча кере азат этдим! Ибилис нёгериди шашхын гъашыкъны!»

Башкесле окъуна жерлеринден тепмей мычыдыла.

Хан, сабыр болуп, сагъыш этип айтды:

– Хы, алай сюе эсегиз Тахирни сау къалырын, мен сиз айтханны этейим, Тахир, не мени, не Зухураны сагъынмай, юч ийнар айтсын! Ийнарларында мени, не мени къызымы атын къошмай чыкъса, ёлюмден азат этеме, къошса уа, дауугъуз болмасын, – оноуун башкеслеге берликме. Андан сора Тахир ючюн сёлешгенни да Тахир бла бирге башын алдырлыкъма!

Тахирни халкъны ортасына чыгъардыла.

Тахирни биринчи ийнары

 

Сюймеклик келсе бир кюн,

Къыйын аурурла саула.

Тахирни, Межнун кибик,

Мекямы болсун таула.

 

    Тахирни  экинчи  ийнары

 

Кёрдюм сууукъ тюрмени,

Шат сууда сал кемени.

Не этдим бу дуниягъа, –

Дайым жилята мени?

 

Насыбы, ырысхысы къуругъан Тахир, душман бла кюреше, бу экинчи ийнарны айта тургъанлай, хамамдан Зухура жетди. Халкъны жыйылып тургъанын кёрдю. Ханны ёчюнден Зухураны хапары жокъ эди. Тахирни ийнар айта тургъанын кёргенде: «Хан мени Тахирге берирге къабыл болгъанды!» – деп, кёлюне алай келди.

Сора: «Ийнарына мени къошмазмы?» – деп, Тахирни кёзюне жютю-жютю къарады. Насыбы кесилген Тахир, Зу­хураны кёргенлей, айтырын-къалырын билмей, кёлю толуп, кёзлери чарс болдула. Барын унутуп, ючюнчю ийнарын айтды:

 

Хапарым жокъ кесимден,

Къышмы келди? Жаймыд бу?

Акъ жарытып, нюр жайгъан –

Зухурамыд? Аймыд бу?

 

Зулмучу, Тахирни ючюнчю назмусун эшитип, кёлю кенге, буюрду: «Элтигиз! Адепсизни башын кетеригиз!»

Зухура, атасыны аллында тобукъланып, жалбарып, тиледи: «Ой, мени багъалы атам! Чыгъышны уллу ханы! Кеч, азат эт Тахирни! Мен да балангма, бизни бир бирге термилтме! Аллай жанны жоюп, дунияны къарангы этме!»

Огъурсузланнган хан къызына бурулуп да къарамады. Аны аягъы бла артха тюртюп къойду. Алимле, ёзюрле, уали да тилерге базынмадыла, къоркъдула.

– Терк! Терк! – деп къычырды хан башкеслерине. Башкеслени таматасы, харам, мурдар балтаны къолуна алып, Тахирни юсюне сюелди, халкъгъа къарап, былай айт­ды: «Эй, жыйылгъан халкъ! Сёз, оноу артха къайтыр, бир кесилген баш ызына экинчи жабышмаз, нек тынгылайса?» Болсада бир жанындан да болушлукъ чыкъмады. Огъурсуз хандан къоркъуп, халкъ, тынгылап, кёз жаш тёге эди.

– Ур! Ур! Не сакълайсыз?! – деп, экинчи   кере къы­чырды залим. Зухура кесин Тахирге атды. Эгетле, аны тутуп, Тахирден кюч бла айырдыла. Тахир, ишни былайгъа жетгенин, кесини ёлюм жолуна чыкъгъанын тамам кёргенде, Зухурагъа къарап, айтды:

 

Ёлмезлик жокъ, жиляма,

Кетмезлик жокъ, жиляма.

Сакъ жауунлай, жел этип,

Ётмезлик жокъ, жиляма.

 

Биз да туудукъ, жашадыкъ,

Мактапха бирге бардыкъ.

Кёп харип сюйгенлеча,

Муратха жетмей къалдыкъ.

 

Этмей хурметибизни,

Атанг кюйдюрдю бизни,

Аллах кёреди барын,

Алыр ол дертибизни!

 

Мындан сора Тахир, мычымай, бойнун кёп башла кеилген къара тёммекге салды. Болсада жалдатха балта кётюрюрге тюшмеди. Тахирни жанын Аллах кеси алып, ол шейит ёлюк болуп, жыйылгъан халкъны аллында узатылды.

Бу артыкълыкъны, сейирни кёрген Зухура, эки къолунэ эки таш алып, кесин тюйюп башлады. Чачын, бетин жыртады. Терк-терк эси ауа, къарыусуз болады. Эс жыйгъанлай, дагьыда, Тахирни ёлюсюн кёрюп, шашады. Адамла аны тутуп, тыйып болалмайдыла.

Зухураны былай ауур халын кёргенде, хан усталаны жыйып, аны эсине келтирирге буюрду. Устала не къадар кюрешдиле эселе да, файда болмады. Бир къарт къуртха, уста къатын былай юйретди: «Кёресиз, бир тюрлю амал, дарман да жарамайды. Болсада мен эшитген амаллагъа кёре, бир дарман барды, ол да Тахирни этиди. Тахирни этинден алып, андан Зухурагъа ашатыргъа керекди. Бу зат жарамаса, сора мен башха дарман билмейме».

Былай бла, Тахирни этинден алып, Зухурагъа ашатыр­гъа умут этедиле. Башына къара кюнле келген Зухура, бу ишни сезип, тюзюнлей атасына барады. Жиляй, улуй, атасыны аллында тобукъланып, бу назмуну айтды:

 

Ичерге суу жокъмуду, –

Адам къаны болмаса?

Сояргъа мал жокъмуду, –

Патчах адам соймаса?

 

Ичер сууу болмасын

Сизде уллугъа, жашха!

Ашар ашы болмасын,

Адам этинден башха!

 

Хан да, ханыша да, анга къор-садагъа болуп, тыяргъа, ариу айтыргъа кюрешдиле, не айтса да этерге айтдыла. Зухура атасына, анасына къарап, бу назмуну айтды:

 

Кёп душманны ичинде

Сайлап алгъан жауугъуз,

Кёп хыйладан ау къурап,

Байлап алгъан жауугъуз,

 

Хакъ жолуна кетгенди,

Менден кери, ох дегиз!

Хансарайда той этип,

Кёл кенгдирип, тепсегиз!

 

Адам къанын тёкгенсиз,

Адам къурман этгенсиз!

Энди рахат болугъуз –

Оюгъузгъа жетгенсиз.

 

Мал союмла этигиз,

Кёп оюнла этигиз,

Дауурбасла къакъдырып,

Хорлам тойла этигиз!

 

Къызым бар деп айтмагъыз, –

Къызыгъызны сойдугъуз,

Асылындан айырып,

Ёксюз этип къойдугъуз.

 

Манга салгъан къалагъыз, –

Ичине от салыгъыз!

Гур-гур этип жандырып,

Бир жылынып къалыгъыз!

 

Андан сора Зухура Тахирни ёлюгюн къучакълап, сарнады:

 

Къалай акъ болду бетим,

Сен мени къоюп кетдинг.

Тенгинги жилятыргъа

Бармеди, Тахир, дертинг?

 

Шашхан тюе баласы,

Къычыргъанын эшитмейсе.

Гюняхсыз сен, хур болуп,

Кёкге учуп кетмейсе.

 

Алтын сазынгы согъуп,

Ойнамайса, кюлмейсе,

Биргенге чыкъдым жолгъа,

Къарамайса, кёрмейсе!

 

Айтсам, – сёзюм ётмезлик,

Къайгъынг эсден кетмезлик.

Хаух дуния не керек,

Кёз жарыгъын бермезлик.

 

Кёзюм къарар кишим жокъ,

Сенден къалып нетейим?

Мен биргенге жатарма,

Азабынгы чекмейин.

 

Зухура, Тахирни къучакълап, юсюне къапланып, алай сарнагъанда, кёзлеринден кёз жаш орнуна къызыл къан барып башлады. Бир ауукъда ол ёрге турду, бетин къан жууа, жыйылгъан халкъгъа къарады. Олсагъат окъуна шаркъ деп ауду. Керилип, созулуп, жан берди.

Хансарайгъа бушуу, жиляу кюнле келдиле. Къала башларына бушуу байракъла тагъылдыла. Узакъдан, жууукъдан да бушуугъа кёп мингле бла адамла келе эдиле.

Тахир бла Зухураны ёлген хапарларын Араб артдаракъ эшитип, чабып келди. Насыпсыз сюйгенлени бу халда кёргенлей, этген хыйлалары кёзюне кёрюнюп, малгъунлугъу кесине да туура болду. Тартып, жанындан бичагъын чыгъарып, жюрегине урду. Ючюнчю ёлю болуп, Тахир бла Зухурагъа къошулду.

Хапарлада айтыла келгеннге кёре, Араб да жашыртын Зухураны сюйюп болгъанды.

«Эй, уллу ханыбыз, сыйлы ханышабыз! Энди жилямакъну файдасы жокъду. Иш аны бла ызына айланмаз. Быланы жерге салыр оноулары этилирге керекди. Тийишлиси къалай эсе да, аны этейик, – деп, жыйылгъан кёп халкъны ичинден эсли адамлары сёлешдиле. – Бу эки жан шейит ёлюкледиле, экисини да къабырлары бир жерде жанаша болургъа тийишлидиле. Арабха да быланы аякъ жанларында къабыр салыргъа керекди».

Ол заманны усталары буюргъанча, юч къабыр къазылгъанды. Ёлюклени табут этип, бир бири ызларындан чыгьаргьандыла, жаназыларын къылып, жанаша къабырларына – ёмюрлюк юйлерине – салгъандыла. Арабны да аланы аякъ жанларында къабыргъа кёмгендиле.

Хапарлада жазылып къалгъаннга кёре, Зухураны къабырыны юсюнде акъ гюлле, Тахирни къабырыны юсюнде къызыл гюлле чакъгъандыла. Арабны къабырында эшек шинжиле битедиле. Акъ, къызыл гюлле, ёсе келип, бир бирлерине жетерге азчыкъ къалгъанлай, Арабны къабырындан чыкъгъан шинжи терек аланы араларына кирип, аланы бирге жетерге къоймайды. Кюнбатышдан, кюнчыгъышдан да алайтын озгъан хар адамгъа шинжини кесип кетерге борчду. Ол шинжи тохтамай ёседи, сюйгенлеге хурмет этгенле аны тохтамай кеседиле. Эки сюйген жюрек, бири акъ гюл, бирси къызыл гюл болуп, бир бирлерине бюгюн да термиледиле.

 

1891