Тахир бла зухура (балк.)

Болмазлыгъын кёргенде, анасы анга бир къаты омакъ тиширыу кийим берди. Тахир, кесин жарашдырып, тиширыуча кийинип, Зухураны тоюна келди. Бир мюйюшде олтуруп, бетин ачмай, тойгъа къарай эди. Жыйылгьан халкъны кёзю Зухурадады. Аны юсюндеги алтын окъа сырылгъан дарий, жибек кийимлеринде, чачында, бойнунда, къулакъларында, накъут, налмас, маржан ташлы минчакъла, тагъыула, бармакъларында жюзюкле, бууунларында жаухар ташлы кюмюш бууунлукъла, кёз къамата, отча жанадыла. Тахында таж кийип олтурады. Къалада, аны тёгерегинде да хан къонакъла жыйылгъандыла. Майданда аскерле, къобузчула, тюрлю-тюрлю оюнчула, гепсоркъала, гёжефле  – хар бири кесини хунерин, усталыгъын кёргюзтеди. Аулакъда, чаришле къурап, узакъдан  – ат, жууукъдан тай чапдырадыла. Болсада Зухура ышармайды, кюлмейди. Бетинден нюр тёгюлюучю Зухураны тёгерегин ханланы, ёзюрлени, аскер башчыланы къызлары къуршалайдыла. Ийнарла, кюйле айтыладыла, сырыйнала, сыбызгъыла, къыл къобузла согъуладыла. Къыйынлыкъгъа батхан, насыбы къуругъан ырысхысыз Тахир, Зухураны бу ауур халын кёрюп: «Ой, мени Зухурам!» – деп къычырыргъа аздан къалды. Бу къууанч аны къууанчы болмагъанын ангылады.

Экинчи кюн да Тахир, алай келип, къарап турду. Ол кюн да Зухураны халы халлай эди.

Ючюнчю кюн Зухура, жырчы къызланы къатына чакъырып, аланы жырлатып, кесин аны бла жубата эди. Аланы кюйлерин, жырларын жаратмаса, бирде сазны алып, тарыгъыуларын кеси айтады. Зухураны къатында къызладан бири къыл къобузун согъа, жырлай кетип, къыл къобузун жерге салды. Алайлай мюйюшде олтургъан бир «ти­ширыу», туруп, ол къыл къобузну алды да, согъуп башлады. Ол Тахир болгъанын билдик:

 

Къаламыды, юймюдю,

Ийнармыды, кюймюдю,

Сюйгенимден айыргъан –

Бу къыяма кюнмюдю?

 

Къардаш эдик жыйында,

Жолдаш эдик оюнда,

Энди кимле жырлайла

Зухураны тоюнда?

Тахирни быллай ийнарларын эшитгенлеринде, къызла, чабышып, юсюне басындыла. Алыкъын бу ким эсе да киши танымай эди. Аны ариулугъундан ол эр киши болур деп, киши да ишекли тюйюл эди. Къызла, тилеп, аны жангыдан жырлатдыла. Кеслери да, аны бла эришип, кёп тюрлю ийнарла айтдыла. Болса да, аны хорлаялмай, кеслери хорланып, тохтадыла.

Къызладан бири, чабып барып: «Бир тиширыу къыл къобуз согъуп, жырлап, барыбызны да хорлагъанды, – деп, Зухурагъа хапар берди. Зухура, ишекли болуп, аны къатына терк жетдирирлерин изледи. Къызла тиширыуну, алып келип, тюз Зухураны аллында олтуртдула. Къолуна мюйюз бла шербет тутдурдула. Тахир, шербетни ичип, къобузну чалып, былай башлады:

 

Сюйгенме, къана-къана,

Кюеме, жана-жана.

Айтыгъыз, жаным, къызла,

Сюйгенле не жубана?

 

Зухура да, аны ауазындан танып, къууанчлы болуп, кёлю тола, жаз тил бла жырлады:

Кёз жашым агъа-агъа,

Алдырдым кёзюмдегин.

Хар келген хапар сора,

Билмейле кёлюмдегин.

 

Тахир

 

Сен да сюйгенсе былай,

Мен да тюйюлме угъай.

Аллымда туруп, сен да

Билмедингми хал сурай?

 

Зухура

 

Сюймеклик тенгизинге

Кёмюлдюм – батар чакълы.

Чыгъаргъанма бир жаухар,

Минг алтын болур хакъы.

 

Тахир

 

Сюймеклик алды мени,

Болмазма андан тая.

Ким сюйсе ханны къызын, –

Къыйыны болур зая.

 

Зухура

 

Жетишдирсин тёречи

Хар кимни керегине.

Ханны къызын сюйгенни

Къыйынды жюрегине.

 

Тахир

 

Файгъамбарлагъа тюшген

Тёртдю Аллах келамы,

Тенгизде бир межгит бар,

Кимди аны иймамы?

 

Зухура

 

Мактабха жюрюй-жюрюй,

Алдым къолума къалам.

Тенгиздеги межгитге

Жюнюс файгъамбар иймам.

 

Тахир

 

Эки дос бир бирине

Къыйынын сурамаймыд?

Эки сюйген бир болуп

Къалыргъа жарамаймыд?

 

Зухура

 

Жюрегим жанып бара,

Кёкюрегим отлуду.

Эки сюйген бир болуп

Къалыргъа умутлуду.

 

Тахир

 

Къаласы кёл салдыргъан

Къолундагъын алдыргъан,

Кёргенине ийнанмай,

Кенг сунады олтургъан!

 

Зухура

 

Учхан къушум къолума

Кеси къайтып къонармы?

Амал этген уллу Аллах

Мадар этмей къоярмы?

 

Тахир

 

Айтылгъан жыр эшитилир,

Макъамгъа женгил келир.

Тойгъа сюйюннген къызны

Кёлюндегин ким билир?

 

Зухура

 

Къайнар къазан тёгюлюр,

Жууукъдагъы кёрюнюр.

Эки сюйген бир болса,

Эки насып берилир.

 

Къызына артыкъ ышанмагъан Бабахай, аны къаласыны тёгерегине, тойла, оюнла, чаришле да баргъан жерлеге эгет аскерле, сакъчыла, тасхачыла салгъан эди. Хансарай, къалала да сыйлы къонакъладан толу эдиле. Сейирге, халгъа, тамашагъа къараргъа келгенле да, ойналгъан оюнну сейирлигине кёре, толкъун ургъанлай, майданны бпр жанындан бирси жанына чайкъаладыла. Бу халкъны ичинде тиширыуча кийиннген Тахирни киши да танымай эди. Ол, битеу тарыгъыуларын жаз тил бла Зухурагъа айтып, жырлай эди. Халкъ, оюнланы, чаришлени къоюп, мынга сейир-синип тынгылайды.

 

Тахир

 

Жырчы къурманд ёзюнге,

Къарап турад кёзюнге,

Ариу жырлайса, алай

Ийнаныу жокъ сёзюнге.

 

Зухура

 

Тоюм этиле мени,

Аллах сакъласын сени!

Ийнанмазча сёзюме,

Неми кёргенсе мени?

 

Тахир

 

Учмазлыкъ къуш, къанатын

Жайып, кёкге къарамаз.

Сюйгени бар узакъда –

Башха тойну унамаз!

 

Зухура

 

Тузакъдагъы къуш бала

Къанатларын нек жаяд?

Той аныкъы болмаса,

Кюйген жюрек тынчаяд!

 

Тахир

 

Къыз сюйгенин кёралса, –

Саз бетинде жамал бар.

Къуш бала той этмесе,

Къутулургьа амал бар.

 

Зухураны кёлю толуп, жюреги чанчды, санларына сууукъ тер урду. Болсада тёздю, чыдады, сабыр этип, кишиге жукъ сездирмеди. Бираздан, эмчек анасына барып: «Багъалы анам, бу уста жырчыны, не да этип, бюгече къалада къалдыр», – деп тиледи. Эмчек анасы, ичинден ыразы бол­маса да, Зухураны мудах этмез ючюн айтханын этди. «Къалсын, балам. Алай адам билмесин, сёз чыгъарырла», – деп, къаты тиледи. Андан сора Зухураны кёлю тынчайып, жырчыгъа: «Бюгюн кёп жырлагъанса, жырлагъанынг къыйналгъанынг ючюн», – деп, адамла кёре, бир ненча ал­тын нохтабау этди. Жырчы: «Сау бол!» – деп, алтынланы къууанып алды.

Бир кесек солугъандан сора жангыдан жырларгъа, тепсерге, тюрлю-тюрлю оюнла ойнаргъа буюрулду. Тахир къызла бла бирге ойнап, жангыдан жыргъа кёчдю. Бу ишледе Зухураны мураты не эди десегиз, Тахирге киши ишекли болмасын деп, ол эди. Той-оюн тохтады. Зухураны эм­чек анасы жырчыны адам болмагъан къонакъ отоугъа элтди. Бираздан Зухура кеси да келди. Ала арсарсыз бир бирлерин къаты къысып, къучакълашдыла. «Кёзлерими жарыгъы, жюрегими тамыры, Тахир! – деп, Зухура тойну магьанасын айтды. – Эркинлик менде тюйюлдю, атам, соргъан да этмей, патчах улуна берирге сёз тауусханды. Мени зор бла анга бередиле. Не болса болсун, мени жюрегим сендеди», – деп, жиляды. Тахир, аны сабыр эте, кеси жазыкъ бола, жюрек къыйынлыгъын жыргъа салды:

 

Хан сарайда аманат

Хыянатха ушайды.

Хан кётюрген уллу той

Къыяматха ушайды.

 

Зухураны кёз жашы

Къызыл къаннга ушайды,

Бизге азап тейриси

Къычыргьаннга ушайды.

 

Андан сора Тахир: «Зор бла бере эселе, не эталлыкъса!» – деп, Зухурадан бир жанына бурулду. «Мени элтгеннге уа этерме! –  деп Зухура таукел сёлеше эди. –  Аны ёлтюрюрме, ызы бла кесими ёлтюрюрме, Аллах берген жа-ныма кимни дауу барды?!»

Жарлы сюйгенле, жанлары – бир, этлери-женлери да бир болгъанча, ажымлы къадарларын бирикдирип, жау чыракълай, эрий эдиле. Зухура айтды: «Бир бирибизни кёрдюк, ол да насыбыбыз болур эди. Ишибиз да иги болур…» «Зухура-ханым, ишлерибиз не бла иги болурла дейсе? Биз жазыкълагъа ханны жаны аурумаса…» – деп, ахыр тюнгюлген Тахир тауланы, ташланы да эритирча кючсюндю. «Мени амалым барды, – деп, Зухура анга кёл этдирди. – Эрттенликде мени хамамгъа элтирикдиле. Ол заманда мен кёп нёгер алмам. Биринчиси – сен, экинчиси – кесим, ючюнчюсю – эмчек анам, сора бир-эки къызны да жумушчугъа алырбыз. Хамамдан чыкъгъанлай, экибиз да, башыбызны алырбыз да, къачарбыз. Аллах бизге жазгъанны кёрюрбюз». Тахир бу сёзлени тюз кёрдго, ыразылыгъын билдирип, жашау умутлары жангыдан къайтдыла.

Кечесинде Тахир, жарыкъ жаннган жулдузлагъа, кериуан жоллагъа къарап, кёп сагьыш этди. Къалагъа Мардин жанындан исси желле келе эдиле. Мардинни къара тутмакъларында, Шат сууунда сал кюбюрде кёрген къыйынлыкълары Тахирни кёзюне сурат болуп озадыла. Хамамдан чыкъгъандан сора, ол Зухураны алып къачса, бу исси жел­ле аны къайсы жанына сюрлюк болурла? Ол исси жоллада аланы къадарлары къалай боллукъ болур, къаллай къыйынлыкъла сакълайдыла, малгъун Арабны хыйлалы кёзлерича марап?

Зухура да ол кече бош турмай эди. Акъылын эмчек анасындан жашырмай, аны болушлугъу бла жолгъа жюйрюк тюеле, ышаннгылы нёгерле хазырлады. Зухураны жан тамырыча кёрген эмчек анасы, къыйын жоллагъа аны кесин ийип къоймай, биргесине барыргъа, анга келлик палахны кесине алыргъа таукел болуп, ол да жолгъа хазырланды. Керек боллукъ кёп затла, къыркъ кюннге жетерча азыкъ да салып, юч тюени шахардан тышына чыгъарды. Зухура, эм­чек анасыны таукеллигине, асыллыгъына сейир этип, жиляп, къучакълады.

Танг белги бере башлады. Къушла, адамла да уяларындан къозгъаладыла. Шахарны кёкге жетген акъ минараларындан азан къычыргъан тауушла эшитиледиле. Ол кезиуде, тюелеге минип, Зухура жыйыны бла хамамгъа атланды.

Жаны тынмагъан малгъун Араб, кече жукъламай, Зу­хураны марап жюрюй эди. Зухура жыйыны бла къаладан чыкъгъанлай, ызларындан жетип, аланы хар бирини бетлерине тюрслеп къарады. Тахирге ишекли болуп, тишлери бла таш чайнады.

Халкъгъа эшитдирип, былай айтып жырлады:

 

Эки тюе тенг бара,

Тамашасына къара!

Тахир кибик, къурч жигит

Къатын сыфатда бара.